سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 520

درس هفتاد و هفتم

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد للّه ربّ العالمین و الصّلاه و السّلام علی سیّدنا و مولینا و نبیّنا أبی القاسم محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و علی آله الطیّبین الطّاهرین المعصومین و لعنه اللّه علی أعدائهم أجمعین، من الآن الی قیام یوم الدّین.

کلام مشهور در مجاز اعم از استعاره و غیراستعاره

اشاره

مشهور در باب مجاز چه استعاره و چه غیراستعاره، معتقد هستند که مجاز مستقیما استعمال لفظ در غیر ما وضع له است. لفظ اسد به جای این که در معنای خودش استعمال بشود و در معنای حقیقی به کار رود، مستقیما در رجل شجاع استعمال می شود. اما سکاکی در مورد استعاره، که علاقۀ مشابهت است، ادعا کرده که استعاره یک حقیقت لغویه است و لفظ در معنای حقیقی خودش استعمال شده است، منتها یک تصرف عقلی و ذهنی به کار رفته است، که ادعائا معنای مجازی، مصداق معنای حقیقی شناخته شده است. لذا در باب استعاره عنوان مجاز نیست، حقیقت لغویه است.

گفتیم: کلام ایشان نیاز به دو توجیه دارد ولو این که مخصوصا توجیه اول، خلاف ظاهر کلام ایشان هست. توجیه اول این است که شما لفظ اسد را در زید شجاع استعمال می کنید و می گویید:

«زید اسد» گاهی زید را هم نمی گویید و می گویید: «اسد علی و فی الحروب نعامه». کلمۀ اسد اسم جنس برای معنای عامی وضع شده، مثل کلمۀ رجل و انسان که برای مفهوم کلی وضع شده است، اسد هم همین طور است، موضوع له لفظ اسد حیوان مفترس خارجی نیست، بلکه معنای کلی است که بر تمام مصادیق اسد قابل انطباق است. این لفظ اسد را برای زید می آورید، زید جزئی است و