سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 522

افرادی وجود ندارند. در اینجا باید به جای مسألۀ فرد و ادعای فردیت، مسألۀ عینیت را بگذاریم، عینیت ادعائیه، یعنی: وقتی که به زیدی که کاملا دارای جود و سخاوت است، حاتم اطلاق می کنیم چنین است که حاتم را در معنای خودش استعمال کرده ایم؛ اما ادعا می کنیم این زید همان است.

یعنی: ادعای عینیت در اینجا به کار می رود. والاّ ادعای فردیت معنا ندارد، کسی خیال نکند که حاتم در یک معنای کلی استعمال می شود. اگر در معنای کلی استعمال شد، در غیر ما وضع له است. شما چطور این کلی را تطبیق بر زید می کنید؟ تنها با ادعای عینیت است، یعنی بگوییم: ادعائا این همان است، مثل این که به کسی که مثلا در فلسفه و در فنون مختلفه زحمت کشیده به مقامی رسیده است می گوییم: این بو علی سینا است. به چه ملاکی بو علی سینا را بر او اطلاق می کنیم؟ آیا بو علی سینا در معنای کلی استعمال می شود؟ بو علی سینا که شخص است. پس اینجا باید ادعای عینیت داشته باشیم.

در مثال سکاکی، آن شعری که خواندیم:

«قامت تظللنی و من عجب شمس تظللنی عن الشمسی.

شمس، مصادیق متعدده ندارد، عبارت از همین خورشید خارجی و همین موجود واحد معین فی الخارج است، چطور کلمۀ شمس بر محبوبۀ این شخص اطلاق می شود؟ طبق همان معنای عینیت و ادعای عینیت است. یا مثلا«فی زماننا هذا»، ما به صدام، صدام یزید می گوییم. کلمۀ یزید برای شخص خاصی وضع شده، می خواهیم ادعای عینیت کنیم، بگوییم: هذا عینه، هذا نفسه. این طور باید ادعا در کار باشد.

خلاصه عقیدۀ مشهور در باب کلی مجاز، استعمال لفظ در غیر ما وضع له است. سکاکی در خصوص استعاره با مشهور مخالفت کرده، اما در غیراستعاره همان نظریۀ مشهور را پذیرفته است.

آیا راه سومی هم وجود دارد؟

راه سوم در توجیه مجازات

راه سوم که در تمامی مجازات، طبق هر علاقه، چه علاقۀ مشابهت و چه غیر علاقۀ مشابهت، وجود دارد، مبتکر و مخترع آن مرحوم شیخ محمد رضا اصفهانی(ره) مسجد شاهی، صاحب کتاب وقایه الاذهان است، ایشان از بزرگانی بوده که معاصر مؤسس حوزه مرحوم حاج شیخ عبد الکریم حائری(ره) بوده است، در همان زمان هم به قم آمده و در قم تدریس داشته است و اساتید ما در درس ایشان شرکت می کردند. «منهم سیدنا الاستاذ الامام(مد ظله العالی)» که در بحث ایشان شرکت کرده، و مدتها از محضر ایشان استفاده نمودند. استاد بزرگوار ما این بیان مرحوم شیخ محمد رضا اصفهانی(ره) مسجد شاهی را از خود ایشان گرفتند و در کتاب وقایه الاذهان هم ذکر شده، و مورد تأیید استاد بزرگ قرار گرفته است، من بیان ایشان، و دو مؤید که به نظرم رسیده، عرض می کنم. حق