سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 524

این نیست که از اول«اکرم العلماء» در علمای غیر زید استعمال شده باشد. قانون عمومیت دارد، «اکرم کل عالم» به قانون عامی دلالت می کند. منتها در اصطلاح اصولی تعبیر می کنیم به این که در «اکرم کل عالم» ارادۀ استعمالیه که در رابطۀ با استعمال لفظ در معنا هست، به عموم متعلق است، اکرم کل عالم در جمیع علماء استعمال شده، زید هم مصداق این قانون است، در حقیقت زید«لا یجب اکرامه» اما مصداق این قانون کلی است. بعد که مولا با تبصرۀ«لا تکرم زیدا العالم» زید را خارج می کند، می گوید: زید«مستعمل فیه» نبوده است، زید در«اکرم کل عالم» داخل نبوده است، زید الان هم در«اکرم کل عالم» داخل است، منتها ارادۀ جدی و نفسانی مولا تعلق گرفته به این که زید«لا یجب الاکرام» فقط علمای دیگر واجب الاکرام هستند.

لذا وقتی که تخصیصی عارض بر دلیل عام می شود، بنابر تعبیر مرحوم آخوند(ره)، این تخصیص، تصرف در دائرۀ ارادۀ جدی است، اما در ارادۀ استعمالی هیچ گونه تصرفی ندارد. پس چرا تخصیص مستلزم مجازیت بشود؟ «اکرم کل عالم» را در غیر معنای خودش استعمال نکرده ایم. از نظر قانونی و ارادۀ استعمالی عمومیت دارد. از اینجا یک ضابطۀ کلیه پیدا می شود که ما یک ارادۀ استعمالیه و یک ارادۀ جدیه داریم. ممکن است بین ارادۀ جدی و ارادۀ استعمالی، مخالفت تحقق داشته باشد، ارادۀ استعمالی به«اکرام کل عالم» متعلق است، اما ارادۀ جدی به«اکرام کل عالم» منهای زید متعلق است. در این بحث مرحوم ادیب بزرگوار و استاد عالیمقدار، می گوید: ما همین را در مطلق مجازات پیاده می کنیم، چه استعاره و چه غیر استعاره. می گوییم: لفظی که به صورت مجاز استعمال می شود، برحسب ارادۀ استعمالیه در معنا و موضوع له خودش استعمال می شود. اسد با ارادۀ استعمالی در معنای خودش استعمال می شود؛ اما غیر از ارادۀ استعمالیه یک ارادۀ جدی هم وجود دارد که عبارت از رجل شجاع است.

ارتباط بین رجل شجاع و اسد چطور درست می شود؟ این شبیه حرف سکاکی است که آنرا با ادعا درست کردیم و گفتیم: این مصداق و فرد برای همان مراد به ارادۀ استعمالیه است. این مصداق ادعائی آن حقیقت است، نه تنها در اسد که علاقه اش مشابهت است مسأله اینطور است، بلکه در سایر علاقه ها مثلا در علاقۀ جزء و کل، کلمۀ عین را به معنای عین باکیه، یعنی: چشم، مجازا استعمال می کنید. در آنهایی که مسؤولیت دیده بانی دارند و مراقبین که همیشه باید در حال مراقبت باشند، کلمۀ عین اطلاق می شود. این علاقه اش چیست؟ علاقۀ جزء و کل است. استعمال لفظ عین، «و اراده مجموع الانسان المراقب فی تمام اللحظات»، ایشان می گوید: مسأله به این صورت است که ما لفظ عین را در همان معنای خودش به ارادۀ استعمالیه، استعمال می کنیم. عین، از نظر ارادۀ استعمالی همان معنای چشم است. لکن در کنار این ارادۀ جدیه تعلق گرفته به شخص دیده بان، به اعتبار این که به لحاظ مراقبت دائمی، «کأنه عین»، به تمام اعضاء و جمیع جوارحه، یعنی: می گوییم: این چشم است اصلا، به لحاظ این که گاهی می گوییم: فلانی سرتاپا چشم شد و ما را نگاه کرد، لفظ عین در