سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 527

است، می شناسد. «صاحب البیت» همه را می شناسد، لطفش در این است که خود بیت او را می شناسد، «مع کونه جمادا» یعنی: آنقدر این مورد شناسایی موجودات و عوالم است که حتی جمادات و مقدسترین جمادات که عبارت از بیت است هم او را می شناسد. ایشان می فرماید: اگر ما مجاز را به این کیفیت مطرح کنیم با فلسفۀ وجودی مجاز سازگار است. اما اگر مجاز را استعمال در غیر ما وضع له بدانیم، بگوییم: «وَ سْئَلِ الْقَرْیَهَ» یعنی: «و سئل اهل القریه»، «یعرف البطحاء» یعنی: «اهل البطحاء»، هیچ ظرافت و لطافتی ندارد. در مثال دیروز که کلمۀ عین را به رقیبه اطلاق کردیم، اگر از مشهور بپرسیم چگونه می شود؟ می گویند: ما لفظ موضوع للجزء را در کل استعمال کردیم، عین یعنی: این انسان. لطفی در این وجود ندارد، زید هم یعنی: این انسان. اما اگر عین در معنای حقیقی خودش استعمال شد و آن معنای حقیقی را ادعائا، منطبق بر معنای مجازی کردید و یا ادعای عینیت کردید، معنایش این می شود. عین یعنی: آنکه سرتاپا چشم است، کسی که تمام فکرش، متوجه مراقبت و محافظت است، والاّ لفظ عین را به عنوان یک لفظ موضوع للجزء، در یک انسان استعمال کنید، فقط مصحح استعمالش جزئیت و کلیت است. اما چه لطفی در این استعمال ملاحظه می کنید.

لزوم توجه به ارادۀ جدی

لذا این بزرگوار می فرماید: اگر بخواهیم آن نکتۀ اساسی را در باب مجازات رعایت کنیم باید دست از حرف مشهور برداریم و بگوییم: مجاز استعمال لفظ در«ما وضع له» است منتها یک ارادۀ جدی هم در کنار او وجود دارد. گاهی مجاز در کلمه و گاهی مجاز در اسناد و گاهی مجاز در مرکب است و کاری به اسناد ندارد. مجازهای مفرد همین مجازهای معمولی است که لفظ اسد را در رجل شجاع استعمال می کنند. مجاز در اسناد آنجایی است که در کلمات، هیچ گونه مجازیتی به کار برده نشده است. اما در اسناد بین این کلمات، یک مجازیتی به کار رفته است مثل«انبت الربیع البقل» بهار سبزی را رویانید، در کلمۀ«انبت» و«ربیع» هیچ گونه مجازیتی نیست. اما در اسناد«انبات به ربیع» مرتکب مجاز می شوید برای این که کسی که انبات حقیقتا به او ارتباط دارد و به او اسناد داده می شود، خداوند تبارک و تعالی است. بهار به ما هو بهار، «لا یصدر منه الانبات»، انبات فعل خداوند است و به او اسناد داده می شود. فعل مربوط به خداوند، را به ربیع اسناد داده اید، از این تعبیر به مجاز در اسناد می کنند.

مجاز مرکب، غیر از مجاز در اسناد است. یعنی از جمله، معنای مجازی اراده می کنید، مثل این که انسان به کسی که در کاری تحیر و تردد دارد، می گوید: «اراک تقدم رجلا و تأخر آخری»، می بینم که یک قدم جلو می گذاری و یک قدم عقب می گذاری. این مجازا در تردید و تحیر استعمال می شود. در مجاز مرکب، کأن انسان از مشهور سؤال می کند شما که می گویید: «اراک تقدم رجلا و تأخر آخری» می دانید که مجموعه اش وضع خاصی ندارد، کلمۀ«اراک» و«تقدم» مستقل است، کلمۀ«رجل» و