سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 528

«تأخر» هم مستقل است، مشهور که می گویند: این«اراک تقدم رجلا و تأخر آخری» در معنای مجازی استعمال شده است. یعنی: «اراک» در غیر«اراک» استعمال شده، تقدم در غیر تقدم استعمال شده، رجل در غیر رجل استعمال شده، می گویند: اسد به جای این که در حیوان مفترس استعمال بشود، در رجل شجاع استعمال شده است. اگر در اینجا قبول کردیم، در مجاز مرکب چگونه توجیه می شود؟ اینها هرکدام معنای حقیقی دارد، نمی گوید که«اراک مثل رجل یقدم رجلا و یأخر آخری»، معنای حقیقیش یعنی: تو، تقدم رجلا و تأخر آخری، خارجا، حقیقتا متصف هستی«بان تقدم رجلا و تأخر آخری».

چطور طبق حرف مشهور، استعمال مجازی قابل توجیه است؟ بنابر بیان این مرد بزرگوار درست است که بگوییم: اراده استعمالیه، مثل ارادۀ در باب عام هست که ارادۀ جدی برخلافش است.

ارادۀ استعمالیه در همین معنای مطابقی تقدم رجلا و تأخر آخری استعمال شده است. اما ارادۀ جدی عبارت از تحیر و تردد و حالت شک است. اما بنابر حرف مشهور هیچ وجهی برای توجیه مجاز مرکب و حتی در مجاز در اسناد نمی توانیم داشته باشیم. فرق بین بیان ایشان و سکاکی چیست؟ دو مؤید برای کلام ایشان بیان می کنم، ندیدم جایی این دو مؤید را ذکر کرده باشند.

فرق کلام مرحوم مسجد شاهی با سکاکی

اما فرق بین حرف ایشان و حرف سکاکی در سه جهت است: فرق اول این است که کلام سکاکی فقط در مورد استعاره است، اما کلام ایشان در مطلق مجازات است، روی دایرۀ وسیعی بیان ایشان پیاده شده که«و هو کل المجازات». فرق دوم این است که دو توجیه در کلام سکاکی گفتیم که ولو بر خلاف ظاهر کلام سکاکی است، اما لازم هستند. ولی به کلام ایشان آن دو اشکال وارد نیست تا نیاز به توجیه داشته باشد. یک مسألۀ این است که بنابر ظاهر کلام سکاکی، ما اسدی را که برای کلی حیوان مفترس وضع شده، در یک رجل شجاع خاص استعمال می کنیم، این استعمال در غیر ما وضع له است، تا چه برسد به این که در فردی از یک عنوان دیگر استعمال کنید. همینطور در باب اعلام شخصیه، گفتیم: مسألۀ ادعای فردیت باید به ادعای عینیت تبدیل شود. اما در کلام ایشان اصلا این دوتا اشکال وارد نیست که ما نیاز به توجیه داشته باشیم؛ ایشان می گوید: لفظ در معنای حقیقی خودش به ارادۀ استعمالیه استعمال می شود، و ارادۀ جدی به معنای مجازی، متعلق است. آن معنای حقیقی خواه کلی و خواه مثل اعلام شخصیه را در فرد یا کلی از رجل شجاع استعمال بکنید. می گوید:

مراد جدی معنای مجازی است، مراد استعمالی، معنای حقیقی است. در رابطۀ بین معنای مجازی و معنای حقیقی، گاهی ادعای فردیت و گاهی ادعای عینیت مطرح است، هر رابطه ای می خواهد وجود داشته باشد، دیگر کلمۀ فرد ملاحظه نمی شود.

مطلب سوم که مترتب بر دوم می باشد، این است که در نظر سکاکی، در باب استعاره، چون