سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 529

مستقیما لفظ اسد را در رجل شجاع خاص استعمال می کنید، باید قبل از استعمال، مسألۀ ادعای فردیت تحقق پیدا بکند بعد با تکیه بر آن ادعا، شروع به استعمال کنید. اما روی حرف این مرد بزرگ این ادعا لازم نیست که قبل واقع بشود، برای این که شما از اول دارید لفظ را در معنای حقیقیش به ارادۀ استعمالیه، می آورید، ارادۀ جدی در طول ارادۀ استعمالیه است. در ارادۀ جدی، مسألۀ ادعا را مطرح می کنید که در حقیقت فرق بین کلام ایشان و کلام سکاکی در استعاره این است که روی فرمایش سکاکی، ادعا قبل از استعمال تحقق پیدا می کند، اما روی بیان این مرد بزرگ ادعا بعد از استعمال تحقق پیدا می کند.

مؤید برای کلام مرحوم مسجد شاهی

اما آن دو مؤیدی که اشاره شد، اولی این است که چرا به استعمالات حقیقیه، عنوان حقیقت و در استعمالات مجازیه، عنوان مجاز اطلاق می شود؟ حقیقت از کلمۀ حق است، یعنی: «الشیء الثابت، الامر الثابت»، مجاز معنایش این است که محل عبور و گذر خواهد بود. در چیزی که عبور و گذر مطرح باشد، تعبیر به مجاز می کنند. لذا امیر المؤمنین(علیه السلام) می فرماید: «الدنیا دار مجاز و الآخره دار قرار»، این یک عالمی است که جای توقف نیست، از آن عبور باید کرد. اما آخرت دار ثبوت و قرار است، که انسان تمرکز پیدا می کند. اگر ما استعمال مجازی را به این معنای مشهور که استعمال لفظ در غیر وضع له معنا شده، معنا کنیم، چه عبوری در معنای مجازیه مطرح شده است؟ مستقیما به جای این که لفظ اسد را در حیوان مفترس استعمال کنید، در رجل شجاع استعمال کردید، چه فرقی بین استعمال اسد در رجل شجاع و بین استعمالش در حیوان مفترس است؟ طبق حرف این بزرگوار، مسأله روشن است؛ برای این که وقتی اسد را در رجل شجاع استعمال می کنید، از عبورگاه معنای حقیقی عبور می کنید تا به معنای مجازی برسید. پس عنوان عبور که در معنای مجازی مطرح است روی بیان ایشان، عنوان صحیحی است، اما روی حرف مشهور ما گذری نداشتیم، کسی لفظ اسد را در حیوان مفترس استعمال می کند، یکی هم در رجل شجاع استعمال می کند، مستعمل فیه در این، حیوان مفترس است، مستعمل فیه در آن رجل شجاع است.

مؤید دوم که شاید از مؤید اول بهتر باشد، این است که شما در منطق ملاحظه فرمودید که دلالات لفظیه ثلاثه اقسام است: مطابقه، تضمن، التزام. اولا، مقسم این تقسیم چیست؟ اگر دلالات لفظیۀ وضعیه باشد، پس چرا تصریح نکردند؟ بلکه گفتند: دلالات لفظیه. دلالات لفظیه یک معنای عامی دارد؛ همان طور که در معنای حقیقی، دلالت لفظی مطرح است، در معنای مجازی هم دلالت لفظی مطرح است. سؤال می کنیم که دلالت مجاز از کدام یکی از این دلالات است؟ آیا دلالت مطابقه یا تضمن است؟ اگر شخصی اشکال کند که نگویید: بعضی از مجازات در جایی که علاقۀ جزء و کل است، داخل در دلالت تضمن است. دلالت تضمن این است که مدلول مطابقۀ لفظ، کل معناست، و به