سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 535

لفظ، برای چیست؟ «ما سَمِعْنا بِهذا فِی آبائِنَا الْأَوَّلِینَ» می گوییم: تکلیف چیست؟ اگر استادی از شاگرد پرسید: یک مثال برای لفظ بزن. گفت: «زید لفظ» آیا می تواند کلمۀ زید را بگوید و اراده معنایش را بکند؟

صحه الاستعمال به معنای حسن الاستعمال

پس ملاحظه می کنید در بعضی از موارد اصلا راه منحصر به این نوع اطلاق است و اگر بخواهیم این باب را مسدود بکنیم، یک قسمت از تفهیم و تفهّم ها، ناتمام می ماند. استاد نمی تواند از شاگردش بپرسد و امتحانش بکند، ببیند آیا تجزیه و ترکیب نحوی اش درست است یا نه؟ نزاع در معنا نیست.

نزاع در تلفظ به این لفظ و«صدور هذا اللفظ من اللافظ و المتکلم» است.

با توجه به این که در موارد زیادی راه منحصرا عبارت از همین نوع اطلاقات است، چاره ای نداریم به غیر از این که قائل به صحت این اطلاقات بشویم. نمی توانیم بگوییم: این اطلاقات باطل است. چه مبنای مرحوم آخوند(ره)، «لا معنی لصحه الاستعمال الا حسنه» را قبول کنیم یا قبول نکنیم، در این جهت فرقی نمی کند.

در این سه قسم به لحاظ این دو نکته، اولا شیوع این تعبیرات و ثانیا انحصار طریق تفهیم و تفهّم بعضی از مقاصد در این نوع اطلاقات، اقتضا می کند که ما حکم به صحت این اطلاقات داشته باشیم ولو این که«لا حقیقه و لا مجازا» دلیل نداریم که هر اطلاقی منحصر به حقیقت و مجاز است. اگر این را از باب استعمال خارج کردیم، مسأله روشنتر است، برای این که استعمال«قد یکون حقیقیا و قد یکون مجازیا» جایی که عنوان استعمال مطرح نیست، عنوان«اطلاق اللفظ و اراده النوع» مطرح است، کأنّ از مقسم حقیقت و مجاز بیرون است. مقسم حقیقت و مجاز استعمال است و«هذا لیس مثلا باستعمال» این جهت را در مقام دوم ان شاء الله ملاحظه می کنیم.

نتیجۀ بحث این شد که این سه قسم اول از نظر صحت قابل تردید نیست و اما قسم چهارم که صاحب فصول استدلال کرده برای عدم صحتش که اگر کسی مثلا لفظ زید بگوید، و اراده کند شخص همین لفظی را که از دهان او بیرون آمده است، ایشان قائل به عدم صحت است و استدلالی هم برای این مسأله کرده که این استدلال مورد جواب و مناقشۀ مرحوم آخوند(ره) است و شاید جواب دیگری ذکر کنیم. مقام دوم را موکول به شنبه می کنیم ان شاء اللّه.

بحث اخلاقی

روایتی را عرض می کنیم، امام(علیه السلام) می فرماید: «من کان یؤمن باللّه و الیوم الاخر لا یجلس مجلسا ینتقص فیه امام او یعاب فیه مؤمن».

امام فرمود: هرکسی که ایمان به مبدأ و معاد دارد که دو رکن اصلی اسلام همین مبدأ و معاد است،