سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 546

مستعمل فیه معنا و موضوع له است، کاری به موضوع له و غیر موضوع له نداریم و یا این استعمال حقیقت یا مجاز است؟ ما اصل الاستعمال را می خواهیم درست کنیم، ولو به همان نحوی که فرضا شما در استعمالات مجازیه، مسأله را مطرح می کردید، می خواهیم استعمال درست بشود، می بینیم اینجا از نظر تحقق استعمال، کمبودی نداریم، «طلب عمل اللفظ فی المعنا» که دیروز هم عرض کردیم، این معنا خصوصیتی ندارد، گفت: شیء آخر، ولو این که آن شیء آخر من مقوله اللفظ باشد، مثل این مثالی که مورد بحث ما است.

مناقشۀ مرحوم بروجردی(قده) و جواب استاد به ایشان

لذا همانطوری که در قسم چهارم بلا شبهه، مسألۀ استعمال مطرح نبود، اینجا به نظر می آید که مسألۀ استعمال مطرح است و نمی شود در این باب مناقشه ای کرد. تنها مناقشه ای که در اینجا شده از مرحوم سید الاستاذ بروجردی(اعلی الله مقامه) است ایشان می فرمایند: می توانیم بگوییم: از باب استعمال نیست، با این که شما تلفظ به لفظ زید می کنید، و مراد شما زید صادره از متکلم دیگر است و کأنّ دو زید شخصی در اینجا تحقق دارد، یکی به عنوان مستعمل، یکی به عنوان مستعمل فیه، پس تغایر و تعدد تحقق دارد، ولی روی یک جهتی، ایشان می فرمایند: اینجا را هم ما می توانیم بگوییم:

«لیس باستعمال»، به این بیان لفظ زید که از دهان شما بیرون می آید و به اعتبار تلفظ شما به او خصوصیت پیدا می کند، واقعیتش این است که دارای این خصوصیت است، زید صادره از شما، با زید صادره از دیگری، دو شخص و دو وجود و دو فرد برای لفظ است، واقعیتش این است. اما وقتی که مخاطب این زید را از شما می شنود، حیثیت صدورش را از شما نادیده می گیرد و مغفول عنه است، یعنی: وقتی از دهان شما کلمۀ زید را شنید، مثل این است که طبیعی لفظ زید مطرح شده است، اما خصوصیت این که این از شما صادر شده و صدورش از شما به او تشخّص داده و به او فردیت داده، آیا این تشخص ناشی از صدورش از شما، مغفول عنه مخاطب و مستمع است او نگاهی به این خصوصیت نمی کند، چشمش این خصوصیت را به هیچ وجه ملاحظه نمی کند. وقتی که این خصوصیت را ملاحظه نکرد، می گویید: که در چه چیزی استعمال شده است؟ باید شخص مطرح باشد، شخصی مطرح نیست، شخصیت به آن حیث اضافۀ صدورش از شماست. وقتی که از نظر مخاطب و مستمع، این حیث مغفول عنه واقع شد، کأنّ اینجا همین طبیعی لفظ مطرح است، اصلا خصوصیتی در کار نیست. اگر طبیعی لفظ مطرح شد، انطباق بر آن زیدی که از متکلم صادر شده، پیدا می کند. اگر بخواهیم دقیق تر وارد بشویم بگوییم: زیدی هم که از متکلم صادر شده خصوصیت ندارد، هردو طبیعی زید است، نه زید صادره از شما به عنوان صدورش از شما مورد عنایت قرار می گیرد، نه زید صادره از آن متکلم، به عنوان صدورش از آن متکلم مورد عنایت قرار می گیرد.

پس کأنّ دو طبیعی زید است، دو طبیعی زید که مغایرت و تعدد ندارند، مستعمل و مستعمل فیه