سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 55

خودش استقلال دارد و نیاز به غیر ندارد. اما عرض ضمن این که حقیقت دارد و ما به ازاء واقعی دارد، اما اگر بخواهد در خارج تحقق پیدا کند، نیاز به یک جوهر دارد، نیاز به یک معروض دارد. مثل بیاض که در رابطۀ با جسم این طور است که کسی نمی تواند واقعیّت بیاض را انکار بکند، اما در عین حال در وجودش نیاز به معروض و نیاز به جسم دارد.

مراد از عرض در تعریف موضوع علوم

اشاره

عرض در مقابل جوهر، با عرض در مقابل ذات و ذاتیات متفاوت است و اینها دو تقسیمند. ولی آن عرض در مقابل ذات و ذاتیات و در مقابل ماهیّت، گاهی جوهر است و گاهی از مقولات نه گانۀ عرضیّه است، یعنی واقعیّتی دارد. در کلیّات خمس که نوع و جنس و فصل و عرض عام و عرض خاص را مطرح کردیم، کاری به امور اعتباریه نداشتیم. عرض یک واقعیّت است که گاهی به صورت ذات و ذاتی و ماهیت و جزء ماهیّت تحقق پیدا می کند و گاهی به صورت عرض عام یا عرض خاص و این عوارض ذاتیه ای که در موضوع«کل علم ما یبحث فیه عن عوارضه الذاتیه» مطرح است، ظاهرا همین عرض در باب ایساغوجی و در باب کلیات خمس است که از واقعیت و حقیقت برخوردار است.

وقتی که معنای عرض این شد، می خواهیم موضوع«کل علم ما یبحث فیه عن عوارضه الذاتیه» را در فقه پیدا کنیم. می بینیم سراسر فقه یا بحث از احکام تکلیفیه است یا بحث از احکام وضعیه. یک قسمت مهم فقه در رابطۀ با احکام وضعیه است: «الدم نجس، المنی نجس، البول نجس، الکافر نجس، الکلب و الخنزیر نجسان» یا در باب طاهر که در مقابل نجس است و یک قسم مهم فقه در باب احکام تکلیفیه است: «الصلاه واجبه، الصوم واجب، الحج واجب، الزکاه واجبه، المیته محرمه» و هکذا سایر احکام خمسۀ تکلیفیه.

توضیح اشکال در احکام وضعیّه

اشکالی در اینجا مطرح شده که مستشکل می گوید: این احکام تکلیفیه و وضعیّه، آیا از یک واقعیت برخوردارند؟ یعنی شما که می گویید: «الدم نجس» یا کفار می گویند«الدم لیس بنجس» شما یک واقعیتی را دم ملاحظه کردید که آنها ملاحظه نکردند یا این که نجاست یک امر اعتباری است مثل ملکیّت و زوجیت می ماند اگر شما مالک خانه ای شدید، به عنوان یک امر اعتباری بین شما و این خانه علقۀ ملکیت تحقق پیدا کرده، و الاّ در واقعیّت شما و در واقعیت خانه تغییری پیدا شده است.

اما به خلاف این که اگر خانه ای که رنگ سفید دارد، نقاش رنگش را تغییر بدهد، این واقعیتش تغییر می کند به عنوان عرض، می شود اتاق ابیض عنوانش عوض می شود، رنگ یک واقعیّتی است که در خانه تحقق پیدا می کند، اما به خلاف این که این خانه تا دیروز ملک زید بوده است و امروز