سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 558

انسان به حیوان الناطق تعبیر می کنید، در باب مفهوم اراده هم ما این معنا را بیاوریم، «الشوق المؤکد المحرک للعضلاه نحو المراد»، مفهوم و معنای لفظ اراده است، و آنهایی که مثل مرحوم آخوند(ره)، اراده و طلب را یک چیز می دانند بنابر اتحاد طلب و اراده، کلمۀ طلب هم برای همین معنای کلی و مفهوم کلی وضع شده است. معنی کلی اراده، موضوع له لفظ اراده، و لفظ طلب بنابر اتحاد طلب و اراده، یک عنوان است. این ماهیت یک وجود ذهنی دارد که وجود ذهنی، تصور مفهوم اراده و لحاظ معنای اراده است، همین که اراده در نفس شما مورد التفات قرار گرفت. همانطوری که وجود ذهنی انسان، عبارت از تصور انسان و لحاظ انسان است، وجود ذهنی اراده هم این است که شما معنای اراده را ملتفت الیه نفس قرار بدهید، و آن معنا در ذهن شما تحقق پیدا بکند، از این تعبیر به وجود ذهنی اراده می کنیم.

اما وجود حقیقی اراده چیست؟ وجود حقیقی انسان، همان زید مشاهد فی الخارج و امر متحقق در خارج است، وجود حقیقی اراده کدام است؟ آن شوق واقعی است که قائم به نفس شماست، و «المحرکه للعضلاه نحو المراد»، آن اراده ای است که شما نیم ساعت قبل با آن اراده از منزل بیرون آمدید، ارادۀ هرکدام شما، یک وجود خارجی و وجود حقیقی اراده است. منتها صنف وجود اراده در حقیقت صنف معانی حرفیه است، معانی حرفیه یک واقعیات و خارجیاتی بودند، منتها استقلال نداشتند، بلکه قائم به دو شیء بودند. در زید فی الدار، گفتیم: علاوۀ بر زید، و علاوۀ بر دار، یک وجود واقعی سوم وجود دارد که عبارت از ظرفیت دار برای زید است، آن نسبت ظرفی بین دار و زید است، منتها این چون استقلالی در وجود ندارد و حتما نیاز به طرفین دارد، از آن به معنای حرفی تعبیر می کردیم. اما معنای حرفی واقعیت و حقیقت و خارجیت دارد.

در مسألۀ اراده هم همینطور است، اراده صنفش، صنف معنای حرفی است، برای خاطر این که اراده یک واقعیت متقوم به دو شیء است. هم اراده کننده لازم دارد، و هم مراد لازم دارد. نمی شود اراده بدون این دو تحقق پیدا کند.

شوقی که قائم به نفس است از یک طرف قیام به نفس دارد، از طرف دیگر«المحرک للعضلاه نحو المراد» است. پس یک نوع اراده که ما از آن تعبیر به وجود حقیقی و وجود خارجی اراده می کنیم، عبارت از ارادۀ قائم به نفس است، منتها معنای خارجیت این نیست که انسان ببیند با چشم مشاهده بکند، خارجیت و واقعیت هرچیزی، به تناسب خودش و به حسب خودش است، این واقعیتش به قیام به نفس است. شما یک ساعت پیش، اراده ای که شما را حرکت بدهد برای آمدن به این جلسه برایتان وجود نداشت. قبل از آمدن اراده برای شما تحقق پیدا کرد، و با آن اراده حرکت کردید. الان هم ارادۀ رفتن در شما وجود ندارد، به مجرد تمام شدن بحث، ارادۀ بیرون رفتن، یا به منزل یا مدرسه، تحقق پیدا می کند، این خارجیت اراده است. یک قسم چهارمی هم است، منتها این قسم روی مبنای اتحاد طلب و اراده است.