سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 562

تضیّقی در ناحیۀ حرارت معلول از نار تحقق دارد، آن تضیّق چیست؟ این است که حرارتی که من ناحیه النار باشد، معلول برای نار است، حرارت الجائیه من قبل النار، در ارتباط با نار است، کسی نمی تواند در این معنا تردید کند. آیا می تواند کسی بگوید: که نار علت حرارت جائیۀ من غیر قبل النار است؟ می تواند کسی چنین تعبیری بکند، بگوید: نار تأثیر می کند در حرارتی که از غیر ناحیۀ نار بیاید، این حرف باطل است. پس حتما این طرف قصه درست است، که بگوییم: نار تأثیر می کند در حرارتی که از ناحیۀ نار تحقق پیدا می کند. همیشه در ناحیۀ معلولها این تضیّق تحقق دارد و نمی تواند کسی این معنا را انکار بکند. آن وقت این مطلب دوم را وقتی که ما زمینه کردیم به مطلب اول، و کنار هم گذاشتیم، یک مسألۀ کلی از آن استفاده می شود، و آن این است که در تمام حرکتهایی که علت غائی دارند. معلولین مضیّق و متضیّق به آن علل غائیه هستند.

علت غائی و ارتباط آن به وضع

اشاره

وقتی که این دو مطلب را کنار هم بگذاریم، چنین معنایی از آن استفاده می شود. آنجایی که علت غائی مطرح است، علت غائی هم جزء علت وجودی معلول است به وجود ذهنی. و هر معلولی یک تضیّق ذاتی من ناحیه العله دارد.

معلول در آنجایی که علت غائی وجود دارد، متضیّق به ارتباط با علت غائیش است، و محدود به دایرۀ علت غائی است. کلی این مسأله که درست شد اینها هم می گویند: در باب وضع نتیجه می گیریم که علت غائی واضع از وضع چه بوده است؟ و حالا که این الفاظ را برای معانی وضع کرده برای چه دست به چنین کاری زده که روی کرسی وضع نشسته و الفاظ را برای معانی وضع کرده است؟ وضع هم که یک امر جعلی و اعتباری بیشتر نیست.

اگر از شما بپرسند که هدف واضع چیست؟ می گویید: تفهیم و تفهم، می خواسته تفهیم و تفهم به سهولت انجام بگیرد، سهولت تفهیم و تفهم، علت غائی وضع است.

خوب تفهیم و تفهم یعنی چه؟ «ما معنی التفهیم و التفهم؟» تفهیم و تفهم این است که یک متکلمی لفظی را بگوید، اراده معنا بکند، و شما پی به مقصود و مراد او ببرید.

درحقیقت تفهیم و تفهم، یعنی: بیان المراد، یعنی: ابراز المقاصد. انسان مقصود خودش را ابراز کند، مراد خودش را تفهیم کند.

پس معلوم می شود که مسألۀ تبیین مراد و تعلق اراده به این معانی، جزء علت غائی مسألۀ وضع است. و اگر علت غائی مسألۀ وضع شد، ایجاد تضیّق می کند، چطور تضیّق می کند؟ می گوییم این مراد بودن در وضع که معلول این علت غائی است دخالت دارد. چون علت غائی تفهیم و تفهم است، تفهیم و تفهم، تبیین المراد و ابراز المقصود است، این علت غایی برای وضع تضیّق می آورد، یک تضیّق ذاتی و آن تضیّق این است که دایرۀ وضع را محدود می کند به آنجایی که اراده و غرض و