سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 566

تضیّقش ممکن است به این صورت باشد که وضع در مواردی که اراده محقق هست، باشد. نه این که اراده در موضوع له دخالت داشته باشد، نه، این لفظ با این معنا ارتباط وضعیش در آنجایی است که اراده باشد. حالا اراده است، اما معنایش این باشد که آن اراده در آن معنا هم باشد! این در آن معنا بودن را ما از کجا استفاده بکنیم؟ دخالت در موضوع له داشتن را از کجا استفاده بکنیم؟ مگر تضیّق وضعی همه اش در رابطۀ با موضوع له است؟ نه گاهی وضع تضیق دارد، لکن ربطی هم به موضوع له ندارد. و اگر بخواهیم یک تشبیهی در این رابطه داشته باشیم همان نزاعی که معروف است بین صاحب معالم در کتاب معالم، و محقق قمی در کتاب قوانین در مسألۀ استعمال لفظ مشترک در اکثر از معنای واحد، عین همین مطلبی است که ما اینجا داریم بحث می کنیم.

بیان صاحب معالم و صاحب قوانین در دخالت قید در موضوع له

صاحب معالم می گوید: هر لفظی برای معنائی وضع شده به قید الوحده، که قید وحدت مدخلیت در موضوع له دارد، قید وحدت دخالت در موضوع له دارد، و اگر شما لفظ عین را بخواهید در بیش از یک معنا استعمال بکنید، لازم می آید که این قید وحدت کنار برود، تمام موضوع له بعض موضوع له بشود. اما مرحوم محقق قمی در قوانین ایشان این معنا را انکار کرده، می فرماید: قید وحدت در موضوع له نقش ندارد. اما به این صورت در رابطۀ با وضع است که واضع وقتی لفظ عین را برای عین باکیه وضع می کرد، عین باکیه کان واحدا، کان مقرونا بوصف الوحده، در حال وحدت، عین باکیه، موضوع له عین قرار گرفته، به صورت قضیۀ حینیه که دیگر دخالتی در موضوع له به عنوان جزئیت و یا شرطیت به این قید وحدت ندارد. ما هم در اینجا عرض می کنیم: آن مقداری که بعد از تسلیم جواب اول می پذیریم، این است که در آنجایی که اراده نباشد، وضع نیست. آنجایی که اراده باشد وضع هست. به چه معنا؟ به معنای این که اراده در موضوع له است. آیا آن تضیّقی که معلول از ناحیۀ علت پیدا می کند، این مطلب اضافی را هم اقتضا دارد که هم وضع مرتبط با اراده باشد و هم چیز زائدی در آن باشد.

پس دلیل شما با مدعای شما نمی تواند تطبیق داشته باشد، مدعا مدخلیت در موضوع له است، دلیل تضیّق وضع است و این که در صورت عدم اراده، وضعی وجود ندارد، و در صورت اراده وضع وجود دارد. اما این که اراده چه نقشی در موضوع له دارد، دلیل شما هیچگونه اقتضای این معنا را نمی کند. تا اینجا جواب از آن دلیل مهمشان بود. اما یک دلیل دیگر که مرحوم آخوند(ره) اشاره می کند، ما آنرا عرض می کنیم، تا ببینیم نظر ایشان درست است یا نه؟

کلام علمین: شیخ الرئیس و محقق طوسی خواجه نصیر الدین

کلامی از علمین شیخ الرئیس و محقق طوسی خواجه نصیر الدین(ره) نقل شده که گفته اند: