سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 567

«الدلاله تابعه للاراده»، دلالت فرع اراده است، و در دنبال اراده تحقق پیدا می کند و به تبع اراده محقق می شود. اینهایی که در ما نحن فیه اراده را در معنای موضوع له دخالت داده اند، می خواهند کلام این دو بزرگوار را، دلیل بر حرف خودشان قرار بدهند و بگویند: این دو بزرگوار هم، کلامشان ناظر به حرف ماست. چون اگر اراده دخالت در موضوع له داشته باشد، ما می توانیم بگوییم: «الدلاله تابعه للاراده» برای این که اگر اراده نباشد معنا کامل نشده، یا جزئش و یا قیدش ناقص است؟ اگر اراده نباشد، «لا دلاله للفظ علی المعنا لانّ المعنی ناقص». اما اگر اراده وجود داشت، معنا به ضمیمه الاراده بود، می توانیم بگوییم: دلالت تحقق دارد. اگر برای این که مکمل معنا که عبارت از اراده است، تحقق دارد. لذا لفظ دلالتش دلالت تامی است. پس این که این دو بزرگوار فرمودند: «الدلاله تابعه للاراده» می گویند: غیر از راهی را که ما برای توجیه کلام اینها ذکر می کنیم، راه دیگری وجود ندارد، اگر اراده هست، معنا کامل است، معنا که کامل شد، دلالت تحقق دارد. اراده نباشد، معنا ناقص است، جزءا و قیدا، معنا که ناقص شد دلالتی تحقق ندارد. پس این تبعیت دلالت للاراده، این دلیل بر این است که به نظر این دو بزرگوار، اراده در موضوع له دخالت دارد. این در حقیقت به عنوان استشهادی است که اینها به کلام علمین کردند. مرحوم آخوند(ره) در جواب از این استدلال، راهی را ذکر کردند، که ما راهش را عرض می کنیم، تا ببینیم وقتی برای جواب باقی می ماند یا نه؟ ایشان می فرماید: هر لفظی ولو جمله هم نباشد، دلالت تصدیقیه آن چه بسا اذهان را به طرف جمل متوجه بکند کلمۀ زید«لها دلالتان» همین کلمۀ واحده، «دلاله تصوریه و دلاله تصدیقیه»، دلالت تصوریه لفظ زید، معنایش این است که شنیدن این لفظ، سبب بشود که معنای این، انتقاش در ذهن سامع پیدا بکند، معنای این خطور در ذهن سامع پیدا بکند، که در حقیقت در دلالت تصوریه، اصلا رابطۀ لفظ با متکلم مطرح نیست، فقط رابطۀ لفظ با معنای خودش مطرح است و او این است که«ان یکون مجرد سماعه سببا» برای این که ذهن سامع انتقال به معنا پیدا بکند. از شنیدن لفظ زید، ذهنش برود سراغ آن موجود خارجی و به عنوان مرأه آن موجود خارجی مطرح باشد. اما همین لفظ زید به تنهایی له دلاله تصدیقیه. در دلالت تصدیقیه، پای متکلم مطرح است، سامع می خواهد تصدیق بکند به این که این معنای زید مراد متکلم هم است، یعنی: متکلم وقتی که گفته زید، اراد همان وجود خارجی زید را، اراد همان معنایی را که به ذهن مخاطب خطور کرد و به مجرد استماعش انتقاش پیدا کرد در ذهن مخاطب. این یک مرحلۀ دیگری است. این دلالت تصدیقیه بعد از دلالت تصوریه در باب الفاظ مطرح است. دو مرحله دارد: مرحلۀ اول دلالت تصوریه، مرحلۀ دوم دلالت تصدیقیه، تصدیق السامع بان معنای زید یکون متعلقا لاراده المتکلم.

ایشان می فرماید: این حرفی را که این دو علمین بیان کردند که«الدلاله تابعه للاراده»، راجع به کدام دلالت است؟ آیا دلالت تصوریه را می خواستند تابع اراده بدانند یا دلالت تصدیقیه را؟ ایشان می فرماید: نظر علمین، به دلالت تصدیقیه است، می خواهند بگویند: در دلالت تصوریه هیچ شرطی