سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 57

صلات را موضوع قرار می دهیم و می گوییم: «ماهیه الصلاه واجبه» هر سه فرضش دچار اشکال می شود.

معروض حکم وجوب یا حرمت

اگر مثل جسمی که معروض برای بیاض واقع می شود، وجود خارجی نماز را معروض وجوب قرار بدهیم، معنایش این است که بگویید: اول ظهر که شد، انسان باید اول نماز بخواند و نماز در خارج وجود پیدا کند، بعد یک وجوبی عارض او شود. آیا بعد از آن که نماز در خارج تحقق پیدا کرد، موقع آمدن وجوب نماز است یا موقع سقوط وجوب نماز است؟ عبادات وقتی که در خارج تحقق پیدا کرد، به همان تعبیر معروف بین اصولیین که می گویند: خارج ظرف سقوط تکلیف است، نه ظرف ثبوت تکلیف. تا انسان نماز نخوانده، نماز واجب است، اما وقتی که نماز را در خارج ایجاد کرد، دیگر معنا ندارد که نماز وجوب داشته باشد. تکلیف الهی به واسطۀ امتثال و موافقت ساقط می شود، نه این که تحقق پیدا می کند.

پس، اگر بخواهید وجود خارجی را معروض وجوب بدانید مثل جسمی که معروض بیاض است، معنا ندارد. نماز که در خارج تحقق پیدا کرد، وجوبی تحقق ندارد و اگر بخواهید وجود ذهنی نماز را معروض وجوب قرار بدهید، اینجا سؤالی پیش می آید که آیا وجود نماز در ذهن شما، معروض برای وجوب است یا وجود نماز در ذهن مولا؟ آیا وجود ذهنی صلات یعنی تحقق صلات در ظرف ذهن شما معروض برای وجوب است، همین که شما نماز را تصور کردید، و در ذهن مورد توجه و التفات قرار دادید، چون معنای وجود ذهنی همان التفات و توجّه ذهن به موضوعی است که سبب می شود آن موضوع متلبس به لباس وجود ذهنی شود.

آیا این وجود نماز در ذهن شما معروض برای وجوب است یا وجود نماز در ذهن مولا؟ اگر وجود نماز در ذهن شما معروض برای وجوب است، لازم نیست که شما در خارج نماز بخوانید، همین که نماز را ملتفت الیه قرار دهید، همین که نماز را در ذهن خودتان ایجاد کنید، همین که تصوری از نماز تحقق پیدا کند، باید همین تحقق پیدا کند.

پس چه ضرورتی است که نماز در خارج تحقق پیدا کند و اگر بگویید: وجود نماز در ذهن مولا متعلق وجوب است، جواب این است که اولا: اگر نماز در ذهن مولا وجود پیدا کرد، دیگر چه نیازی دارد که شما در خارج یا ذهن ایجاد کنید و ثانیا: اگر وجود ذهنی مولا متعلق وجوب باشد، امکان ندارد که در خارج تحقق پیدا کند. زیرا شما در فلسفه خوانده اید که وجود ذهنی و وجود خارجی متباین باهم هستند، نمی شود موجود خارجی به وصف وجود خارجی اش، در ذهن بیاید. آن که شما از زید در ذهنتان می آورید، آن وجود خارجی زید نیست، یک صورتی از زید در ذهن شما تحقق پیدا می کند. وجود ذهنی و وجود خارجی، دو قسم برای ماهیّت موجودند: «الماهیه