سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 572

اثبات یا نفی کنیم، می خواهیم کلام ایشان را معنا کنیم، این که می فرمایند: «الدلاله تابعه للاراده» آیا می خواهند چنین حرفی بزنند؟ این حرفی است که قابل طرح و بحث است. علمین با این شخصیتی که دارند می خواهند مطلب واضحی را القاء کنند، ظاهر این است که چنین حرفی می زنند و ما هم در جواب دوم از آن دلیل اول، این مقدار را در صورتی که نوبت به جواب دوم برسد، تحاشی نکردیم، منتها گفتیم: این غیر از مدعای شماست. این تطبیق با مدعای شما نمی کند. مدعا، صرف دخالت وجود اراده در مقام وضع و استعمال نیست، بالاتر از اینها شما که ادعا می کنید: اراده در موضوع له دخالت دارد، «جزا أو قیدا» نه آن دلیل اول می توانست این مطلب را اثبات بکند و نه حرف علمین ولو این که جواب مرحوم آخوند(ره) هم کنار گذاشته بشود و ما بخواهیم کلام علمین را توضیح یک معنای غیر مثلا واضح بکنیم، باز نمی تواند مدعای شما را ثابت بکند، فقط همین مقدار نتیجۀ دو دلیل تقریبا این می شود که وضع با اراده ارتباط دارد، اما ارتباط به همین مقدار که یک تضیّقی و یک محدودیتی را اراده در رابطۀ با وضع به وجود می آورد، بطوری اگر ما لفظ را از یک متکلم غیر صاحب اراده ای شنیدیم، بتوانیم بگوییم که اینجا لفظ دلالتی بر معنا ندارد، برای خاطر این که اراده ای وجود ندارد. از یک طفل غیرممیزی اگر شنیدیم، بگوییم: این«فاقد للدلاله لعدم وجود الاراده» این یک مطلبی هست، عرض کردم ما نمی خواهیم این را نفی یا اثبات بکنیم، فقط این مقدار هست که این مطلب، غیر از آن چیزی است که محل بحث در اینجا است.

کلام بعض الاعلام در دخالت التزام در وضع

اشاره

حرف دیگری در کلمات بعض الاعلام دیده می شود. ایشان روی مبنایی که در مسألۀ وضع داشتند که اصلا حقیقت وضع را طور دیگری معنا می کردند که وضع عبارت از تعهّد و التزام است به این که هروقت این لفظ را استعمال می کند، این معنا را هم اراده کرده است. در حقیقت وضع، مسألۀ اراده مطرح است، به خلاف وضع به آن کیفیتی که ما معنا کردیم و گفتیم: وضع مثل نامگذاری است.

وقتی پدری برای فرزند خودش، نام زید را انتخاب می کند، اصلا کاری به اراده ندارد. در آنجا می گوید: «إِنِّی سَمَّیْتُها مَرْیَمَ» این فرزندم را مریم نام گذاشتم، دیگر در آن کلمۀ اراده نیست. نباید ما «سَمَّیْتُها» را اینطوری معنا بکنیم که یعنی«تعهّدت و التزمت» به این که هروقت من لفظ مریم را استعمال می کنم، اراده می کنم این مریم را. نه کلمۀ استعمال در وضع مطرح است و نه اراده در وضع مطرح است، تخصیص لفظ به معنا و ارتباط وضعی بین لفظ و معنا قرار دادن، آن هم نه به صورتی که یک مسألۀ تکوینی باشد، بلکه یک امر اعتباری و قراردادی صرف است. ما اینطوری وضع را معنا می کردیم. اما بعض الاعلام چون وضع را به معنای تعهّد و التزام می گیرند و در آن تعهّد و التزام لامحاله اراده دخالت دارد، برای این که وقتی که تعهّد و التزام را معنا می کنیم یعنی التزام به این که هر وقت لفظ را استعمال کند، اراده کند این معنا را، اینها در تعهّد و التزام خوابیده است. اگر وضع را