سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 573

اینطور معنا کردیم لا محاله باید مسأله اراده را همیشه ملازم با وضع بدانیم، منتها باز نه به معنای این که اراده در موضوع له دخالت دارد، این را از هیچ طریقی و روی هیچ مبنایی کسی نمی تواند ثابت کند، که اراده در موضوع له دخالت دارد. بله، همین مقدار که اراده در ارتباط با وضع است، روی مبنای ایشان به خاطر این که در خود معنای وضع، اراده هست، ممکن است.

بعد ایشان روی این مبنا، پای اراده در رابطۀ با وضع را پیش می کشد و می فرماید: دلالت در کلام علمین به معنای دلالت تصوریه نیست، چون دلالت تصوریه معنایش این است که انسان به مجرد شنیدن لفظ، انتقال به معنا پیدا بکند و می فرماید: اصولا این دلالت تصوریه، با وضع ارتباط ندارد، این دلالت تصوریه، مربوط به انس و کثرت استعمال است، وقتی زیاد لفظ در آن معنا استعمال شد، دلالت تصوریه را به وجود می آورد، اما ما اسم این دلالت تصوری را، دلالت وضعی نمی گذاریم، وضع را هم در رابطۀ با این دلالت، نمی بینیم، لذا کثرت استعمال سبب می شود که به تعبیر ایشان اگر از اصطکاک و برخورد دو سنگ باهم مثلا کلمۀ انسانی بلند شود، از اصطکاک حجر بحجر آخر، تا چه برسد به این که انسان از یک طفل غیر ممیزی این لفظ را بشنود، ایشان می گویند: اینجا دلالت تصوری هست، اما دلالت وضعی وجود ندارد. دلالت وضعی برای آنجایی است که دلالت تصدیقیه وجود داشته باشد. آنوقت دلالت تصدیقیه را هم دو قسمت می کند: یک دلالت تصدیقیه ای که ما از آن به دلالت استعمالیه، تعبیر می کنیم، در رابطۀ با ارادۀ استعمالی و یک دلالت تصدیقی، در رابطۀ با دلالت جدی و ارادۀ جدی. چون ما دو نوع اراده داریم: ارادۀ استعمالی و ارادۀ جدی. ایشان می فرماید: روی این جهت هم، دو نوع دلالت تصدیقیه وجود دارد: یک دلالت تصدیقی در رابطۀ با ارادۀ استعمالی است، یک دلالت تصدیقی در رابطۀ با ارادۀ جدیه است و می فرماید: کلام علمین هم دلالتش، همین دلالت وضعی است که در رابطۀ با دلالت تصدیقیه است و دلالت تصدیقیه، چه در رابطۀ با ارادۀ استعمالی و چه در رابطۀ با ارادۀ جدیّ، تابع اراده است، نمی شود دلالت تصدیقیه باشد و اراده تحقق نداشته باشد، چه دلالت تصدیقی در مورد ارادۀ استعمالی و چه دلالت تصدیقی در مورد ارادۀ جدیّ.

پاسخ استاد از بعض الاعلام و جواب مشهور

ضمن این که ما مبنای ایشان را نپذیرفتیم و آن حرفی را که در باب وضع زدند، مورد قبول ما واقع نشد، علاوه بر آن، مشهور همان طوری که خود ایشان اعتراف می کنند، می گویند که دلالت وضعیه، همان دلالت تصوریه است، نه دلالت تصدیقیه، می خواهند این حرف را بزنند که اساس اشکال هم این است: شما که لفظ زید را از یک متکلم بلا اراده می شنوید، آیا این دلالت تصوریه استناد به وضع دارد یا استناد به کثرت استعمال با قطع نظر از وضع دارد؟ الان که پدری نام پسر خود را زید گذاشت و من و شما هم فهمیدیم که نام این زید است، یک ساعت بعد، پدرش گفت که آن زید را