سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 581

بگوییم: مجموع مرکب هم وضع دارد. برای چه چیزی وضع شده است؟ سؤال این است. اصلا معنایی نیست که برای او وضع شده باشد.

توجیه وحدت مفاد مجموع مرکب با مفاد هیئت جملۀ خبریه

بعضی از نحویین توجیه تقریبا بدتری را ذکر کرده اند و گفته اند: مفاد مجموع مرکب، همان مفاد هیئت جملۀ خبریه است. یعنی در آن مثلا هو هویت یا در نسبتی که مشهور عبارت از نسبت است.

گفته اند: این نسبت کانّ به دو وسیله در اختیار مخاطب و مستمع قرار می گیرد، هم هیئت جملۀ خبریه این نسبت را افهام می کند و هم مجموع مرکب، این نسبت را افهام می کند. دو وسیله برای افهام این نسبت تحقق دارد. کانّ به آنها اعتراض شده است که چه نیازی به این معنا بود؟

جواب داده اند که این هم مثل الفاظ مترادفه است. در الفاظ مترادفه چطور لفظ متعدد و معنا واحد است؟ چه مانعی دارد که ما هم اینجا نظیر همان الفاظ مترادفه، مساله را به این صورت مطرح کنیم: که دال بر نسبت، دو چیز است: هم هیئت جملۀ خبریه و هم مجموع مرکب دلالت بر نسبت می کند برای این که از اشکال اولی فرار کرده باشند که ما عرض کردیم که مجموع مرکب برای کدام معنا وضع شده است؟ چنین حرفی را ذکر کرده اند.

لکن این حرف هم باطل است برای این که در مسألۀ ترادف، اولا خود ترادف محل اشکال است، برای این که بعضی از محققین معتقدند که این الفاظی که بینشان ادعای ترادف می شود، هرکدامشان یک خصوصیتی را دلالت می کنند که آن خصوصیت را لفظ دیگر دلالت ندارد، حتی در کلمۀ انسان و بشر می خواهند بگویند: اینها مترادف نیستند، یک خصوصیتی را لفظ انسان دلالت می کند که بشر فاقد آن خصوصیت است و شاید هم حرفشان خیلی بد نباشد، برای این که انسان، به همان ذوق ارتکازی خودش می بیند که اینطور نیست که هرکجا لفظ«انسان» استعمال می شود، کلمۀ«بشر» هم بتواند استعمال بشود و هرکجا کلمۀ«بشر» استعمال می شود لفظ«انسان» هم بتواند جای کلمه «بشر» بنشیند. همان ذوق ارتکازی انسان اقتضا می کند که موارد استعمالشان یک قدری باهم فرق دارد. لکن حالا قبول می کنیم مسألۀ ترادف را همان طوری که مشهور قائلند. اما جای ترادف کجاست؟ جای ترادف آنجایی است که ما دو لفظ مستقل داریم. واضع ملاحظه کرده، دیده این معنای موضوع له چون کثیر الابتلاست و در استعمالات زیاد مورد نیاز واقع می شود، گفته: ما که لفظ را وسیلۀ تسهیل قرار دادیم، مصلحت اقتضا می کند که اینجا بیش از یک لفظ را وسیله تسهیل قرار بدهیم، مثلا در رابطۀ با انسان، بعد گفته حالا که این مطلب خیلی مورد احتیاج است، مناسب این است که ما به یک لفظ برای رسیدن به این معنا اکتفا نکنیم، بلکه دست مستعملین را آزاد بگذاریم، هر کسی دلش می خواهد کلمۀ«انسان» را بکار ببرد، بکار ببرد، دیگری می خواهد کلمۀ«بشر» را از آن استفاده بکند، استفاده کند، که غرض واضع در مسألۀ ترادف، تسهیل بیشتر به لحاظ این است که آن