سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 584

درس هشتاد و هفتم

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد للّه ربّ العالمین و الصّلاه و السّلام علی سیّدنا و مولینا و نبیّنا أبی القاسم محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و علی آله الطیّبین الطّاهرین المعصومین و لعنه اللّه علی أعدائهم أجمعین، من الآن الی قیام یوم الدّین.

علائم حقیقت و مجاز

تبادر

بحث در علائم حقیقت و مجاز است. یکی از علائم حقیقت را تبادر شناخته اند. البته این به عنوان اولین علامت حقیقت در کتب متأخرین از اصولین مطرح است اما در کتب قدیمه، اولین علامت را تنصیص و تصریح اهل لغت شناخته اند که اگر اهل لغت تنصیص کردند بر این که فلان معنا معنای حقیقی لفظ است، این تنصیص، حجیّت دارد. و علامت بر این است که آن معنای حقیقی است. لکن متأخرین به لحاظ بحثی که در مباحث عقلیه مطرح می کنند و مسأله ای را به نام حجیّت قول لغوی بحث می کنند و اکثرا معتقدند که قول لغوی حجیّت ندارد، روی این لحاظ، تنصیص اهل لغت به نظر اینها، از علائم حقیقت نیست. با این که اکثر لغویین هم موارد استعمال را مشخص می کنند. اما تصریح به این که فلان معنا حقیقت و فلان معنا مجاز است، کمتر در بین کتب لغت دیده می شود. لکن بر فرض تصریح هم چون قول لغویین اعتبار ندارد، که بحثش در همان مباحث الفاظ مطرح است، لذا اینجا دیگر متأخرین تنصیص اهل لغت را مطرح نکرده اند و اولین علامت را، مسأله تبادر قرار داده اند.

در تبادر، جهاتی باید شناخته بشود: یک جهت عبارت است از معنای تبادر، حقیقت و مفهوم تبادر چیست؟ تبادر، همانطوری که این ماده دلالت می کند، معنایش سبقت گرفتن یک معنا به ذهن