سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 585

است. با شنیدن لفظ، اگر یک معنایی ابتداء به ذهن آمد و قبل از سایر معانی در ذهن جا گرفت از این سبقت و قبلیّت تعبیر به تبادر می شود. منتها معنای تبادر این نیست که اول یک معنا به ذهن بیاید و بعد هم معانی دیگر به ذهن انسان بیاید. این که ما می گوییم یک معنا، سبقت می گیرد، یعنی: در ذهن همان یک معنا جا پیدا می کند و از بین معانی متعدده و مختلفه ای که هرکدام احتمال داده می شود، سبقت به ذهن گرفت، نه این که معانی دیگر هم عقیب او و پشت سر او، منتها در درجه متأخر به ذهن بیایند. معانی دیگر به ذهن نمی آیند، تنها یک معنا مبادرت به ذهن پیدا می کند، و از بین معانی محتمله در ذهن می آید.

مورد استعمال تبادر

اشاره

جهت دوم این است که مورد تبادر کجاست؟ و کجا مطرح است؟ آیا باید یک استعمالی تحقق پیدا کند و امر آن استعمال دائر بین حقیقت و مجاز باشد؟ آیا تبادر تنها در چنین موردی مطرح است که باید استعمالی محقق شده باشد منتها ندانیم که این استعمال مستعمل فیه اش معنای حقیقی است یا معنای مجازی؟ در این محدوده فقط مسأله تبادر مطرح است یا وسعت بدهیم مورد تبادر را که اگر یک استعمالی است، لکن امرش دائر بین حقیقت و مجاز نیست، بلکه امرش دائر بین صحت و بطلان است، نمی دانیم که آیا این مستعمل فیه، این لفظ در آن صحیحا استعمال شده یا باطلا استعمال شده است؟ یا باز یک درجه ای دیگر مسأله را توسعه بدهیم بگوییم: جای تبادر منحصر نیست به آنجایی که اصولا استعمالی در کار باشد، بلکه اگر کسی جاهل به معنای حقیقی یک لفظی هست خودش می تواند از طریق تبادر، بدون این که استعمالی تحقق پیدا بکند، تبادر را بکار ببرد. مثل این که فرض کنید انسان نمی داند که معنای«ماء» در لغت عرب چیست؟ به عربی می گوید«جئنی بماء» می گوید، من وقتی گفتم: «جئنی بماء» چیزی را که آورد، معلوم می شود که معنای«ماء» آن است. این وقتی می گوید«جئنی بماء» لفظ را در چیزی استعمال نکرده که امرش دائر بین حقیقت و مجاز، یا صحت و بطلان باشد. او فقط این«جئنی بماء» را برای این که ببیند متبادر از«ماء» در ذهن اعراب چیست و آنها از این کلمه چه استفاده ای می کنند آورده است. والاّ اگر از او سؤال بشود که شما کلمه «ماء» را در چه استعمال کردی؟ خودش نمی داند که اصلا کلمۀ«ماء» «ما معناه حتی یستعمل لفظ الماء» را در آن معنا ولو غلطا فرضا تا چه برسد به مجاز. پس مسأله تبادر، یعنی: مورد استفادۀ از تبادر و جایی که می توانیم از این علامت استفاده کنیم، یک دائرۀ وسیعی دارد، حتی جایی که مسأله استعمال هم مطرح نباشد، جای استفادۀ از علامیّت تبادر است.

اثر مترتب بر تبادر و فرق وضع تعیینی و تعیّنی

جهت سوم این است که چه اثری بر تبادر مترتب می شود و نتیجۀ تبادر چیست؟ آیا تبادر، در