سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 588

الجاهل یتوقف علی التبادر»، درحالی که تبادر هم«یتوقف علی العلم لان الجاهل بالمعنی لا یتبادر له شیء اصلا» هیچ معنایی در ذهنش تبادر نمی کند. پس علم به معنای حقیقی یتوقف علی التبادر، و تبادر هم«یتوقف علی العلم بالمعنی الحقیقی، فهذا دور».

مرحوم آخوند(ره)، از این اشکال دور، دو جواب داده اند: یک جواب که جواب دوم و آسانتر است این جواب است. که مثل«جئنی بماء» که بحث کردیم، مسأله را به این صورت مطرح کنیم، که یک جاهل به معنای«ماء» کلمۀ«جئنی بماء» را عند العالم بمعنی الماء استعمال می کند. ببیند او چه عکس العملی نشان می دهد، او با گفتن«جئنی بماء» چه چیز را در مقام موافقت این دستور همراه خودش می آورد. بعد از آن که او رفت و آب را آورد، اینجا چون دو نفر مطرح هستند، «تبادر عند العالم علامه الحقیقه عند الجاهل» یکی جاهل که از راه تبادر عالم، او هم عالم می شود، مثل جاهلی که می رود پیش عالم از علم او تلمذ می کند این هم عالم می شود، در مسأله تبادر هم این می گوید: «جئنی بماء» عالم به لغت، آب می آورد. این می فهمد که معنا«ماء» عبارت از همین آب است. اگر توقف اینطور باشد، هیچ مانعی ندارد، برای این که علم من به معنای حقیقی، توقف بر تبادر عند العالم دارد، تبادر عند العالم هم توقف بر علم خود آن عالم دارد، در نتیجه علم من به معنی حقیقی، توقف بر علم او به معنای حقیقی دارد. این مسأله روشنی است، هیچ گونه استحاله و دوری در آن مطرح نیست.

اما اگر ما بخواهیم قصه را یک طرفه حل کنیم، یعنی: دو نفر نباشد، یکی جاهل و یکی عالم. و جاهل از راه تبادر عند العالم استفاده بکند. بلکه یک نفر است. ایشان می فرمایند: (که ظاهرا این جواب را به شیخ الرئیس هم نسبت داده اند که ایشان این جواب را داده است. حالا نسبت درست است یا نه؟ من نمی دانم.) ما دو نوع علم داریم: یک علم تفصیلی، و یک علم اجمالی که به علم ارتکازی تعبیر می شود. این علم تفصیلی اجمالی، غیر از آن علم اجمالی و تفصیلی در کتاب اشتغال و برائت است.

در کتاب اشتغال و برائت، وقتی که مسألۀ علم تفصیلی و علم اجمالی مطرح است، معنایش این است: اگر مکلف به مشخصا برای کسی روشن باشد، بداند که وظیفه اش در روز جمعه نماز جمعه است، این را می گوید: علم تفصیلی به مکلف به دارد. اما اگر کسی مکلف به، به نحو تردید و اجمال برایش مطرح است، نمی داند وظیفه اش در روز جمعه نماز ظهر یا نماز جمعه است لکن می داند که از این دو بیرون نیست، یا وظیفه نماز ظهر یا نماز جمعه است. می گویند: علم اجمالی است. اما در ما نحن فیه مسأله این نیست. مسأله علم تفصیلی و علم اجمالی است. در ما نحن فیه این طوری است:

که گاهی از اوقات انسان یک مطلبی را در ارتکاز خودش می داند، لکن خودش نمی داند که در ارتکازش یک چنین معنایی وجود دارد. علم تفصیلی آن است که انسان یک مطلبی را می داند، و توجه به علمش هم دارد، توجه و التفات به علم پیش او است بدون این که از علم خودش کم شده باشد و توجه به علم خودش نداشته باشد. لذا از علم اجمالی در اینجا به ارتکازی هم تعبیر می کنند.