سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 6

نظریۀ امام خمینی«قده» دربارۀ احتیاج علوم به موضوع

اما مسألۀ اصل احتیاج علم به موضوع که موضوع را سیدنا الاستاذ الاعظم الامام(قدّس سره) مورد انکار قرار داده و فرموده اند: ممکن است علم، موضوعی نداشته باشد، حال این مطلب به چه صورت می تواند تقریر شود؟ بیان استاد بزرگوار در این رابطه چیست؟ ایشان برحسب آنچه مقرر تقریر کرده - و با اصل مطلب مرتبط است - می فرمایند: این طور نبوده که از اول وقتی که علوم تدوین می شد، آمده باشند موضوعی مشخص کرده باشند و مدوّن اصلی در رابطۀ با آن موضوع مشخص بحث کرده باشد، بلکه علوم در اصل تدوین - همانطوری که تقریبا مسلم است - کاملا ناقص و بسیط بوده و بر اثر مرور زمان تکامل پیدا کرده و به صورت فعلی رسیده است.

شاهد این مسأله سخنی است که شیخ الرئیس بو علی سینا در رابطۀ با تدوین منطق از معلم اول نقل می کند: ما آنچه را از گذشتگان دربارۀ قیاسها به ارث بردیم، ضوابطی مجمل و مختصر بود، بدون این که خصوصیاتش مشخص باشد و اما تفصیل شرایطی که در قیاسها معتبر است«ما کبدنا فیه أنفسنا» چیزهایی است که خودمان زحمت کشیدیم و شبها را به بی خوابی گذراندیم و به این صورت درآوردیم. بعد هم می فرماید: ممکن است آنهائی که در آتیه می آیند، مباحث بیشتری را اضافه کنند یا اگر به نقص و خللی در حرفهای ما برخورد کردند، این نقصها را جبران کنند.

پس ببینید! گفتگویی نبوده است که موضوعی را مطرح کنند و دربارۀ عوارض ذاتیه اش بحث کنند.

این تنها مطلبی است که از ایشان به اصل بحث می خورد، اما عرض کردم بعضی از فرمایشات دیگر ایشان مربوط به نسبت بین موضوع علم و موضوعات مسائل است. ایشان می فرمایند: ما قبول نداریم که همیشه نسبت میان موضوع علم و موضوعات مسائل، نسبت کلی و مصادیق باشد. گاهی نسبت میان آنها نسبت کل و جزء است؛ مثل جغرافیا که بعدا توضیحش را عرض می کنم، بلکه می فرمایند: گاهی موضوع علم با موضوعات مسائل یکی است، حتی مثل انسان و زید هم نیست، مثل کلی و مصادیق، طبیعی و افراد آن هم نیست، مثل علم عرفان که موضوعش اللّه - سبحانه و جلّ جلاله - است و تمام موضوعات مسائلش هم دربارۀ اللّه است، ما در آنجا نمی توانیم کلی و فرد، طبیعی و مصداق را تصور کنیم.

البته این فرمایش ایشان نمی تواند اصل احتیاج به موضوع را از بین ببرد، این در ارتباط با مطلب دیگری است که تقریبا مرحلۀ چهارم بحث ما قرار می گیرد. حضرت امام فرمایش دیگری دارند که آن هم در رابطۀ با مرحلۀ سوم بحث ماست. می فرمایند: ما قبول نداریم که«موضوع کلّ علم ما یبحث فیه عن عوارضه الذاتیه» است. برای این که وقتی سراغ علم فقه - که نزدیکترین علوم به شماست - بروید، از شما بپرسند که موضوعش چیست؟ می گوئید: فعل مکلف.

ایشان می فرمایند: خیلی از مباحث فقه به فعل مکلف ارتباط ندارد. آیا کتاب الارث جزء کتابهای