سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 601

دیگر در آنها متحقق است. آیا مسأله اینطور است؟ یا این که همانطوری که سیدنا الاستاذ امام(مدّ ظله العالی) فرموده اند: اصلا قضیۀ«زید لیس بانسان» کاذب محض است، برای این که«زید لیس بانسان» دارد نفی اتحاد می کند. نفی اتحاد، با وجود نوعی از اتحاد سازگار نیست. نفی اتحاد معنایش این است که هیچ گونه اتحادی بین این موضوع و محمول وجود ندارد، نه اتحاد ماهوی نه اتحاد وجودی تحقق دارد. درحالی که ما می بینیم که«زید لیس بانسان» به حسب واقعیت اتحاد وجودی بینشان مطرح است. در حقیقت قضیۀ«زید لیس بانسان» می خواهد در مقابلش«زید انسان» باشد یا نباشد «هذه قضیه کاذبه» برای این که در نفی هو هویت معنا ندارد که ما بگوییم: هو هویت نفی شده است و مع ذلک در ذهنمان باشد که یک نوع از هو هویت تحقق دارد.

در ذهن شما این معنا نیاید، که اگر کسی قبلا اعلام کرد و گفت: این قضیه ای که من می خواهم ترتیب بدهم ناظر به نفی هو هویت در رابطۀ با حمل اولی ذاتی است، من«زید لیس بانسان» را در این رابطه می خواهم تشکیل بدهم.

می گوییم: در ذهن بودن، اعلام کردن و قرینه اقامه کردن یک مطلبی است، اما نفس قضیۀ سالبه از نظر ظهور و دلالت یک مطلب دیگری است، قضیۀ سالبه نفی اتحاد می کند، مثل این که می گویید:

«الانسان لیس فی هذا الدار»، «الانسان لیس فی الخیابان»، معنایش این است که این طبیعت و ماهیت انسان اصلا تحقق ندارد. در قضایای سالبه هم شما ماهیت و حقیقت اتحاد را نفی می کنید، وقتی که حقیقت اتحاد نفی شد دیگر جای این حرفها نیست که بگوییم: آیا این اتحاد منفی، اتحاد در رابطۀ با حمل اولی ذاتی است یا اتحاد در رابطۀ با حمل شایع صناعی است؟ این تقسیم قضایای حملیه به حمل شایع صناعی و حمل اوّلی مربوط به قضایای موجبۀ حملیه است، اما قضایای سالبه مطلقا مفادش، نفی اتحاد است، و نفی اتحاد با هرگونه اتحادی قابل سازش و قابل جمع نخواهد بود، این یک نکته ای بود که در اینجا لازم بود تذکر داده بشود.

انواع قضایای سالبه و موجبه

در نتیجه در باب قضایای سالبه ظاهر این است که ما دو نوع قضیۀ سالبه نداریم، فقط یک نوع قضیۀ سالبه داریم، اما در موجبه، دو نوع قضیه موجبۀ حملیه تحقق دارد. مطلبی که در اینجا مهم است، این است که مرحوم آخوند(ره) بعد از آن تقریب در باب علامیّت عدم صحت حمل و نقطۀ مقابلش، صحت سلب را بیان می کنند، از کلام ایشان شاید استفاده بشود که ایشان در سالبه بخواهند دو نوع تصوّر بکنند، بعید نیست از ظاهر کلام ایشان با دقت یک چنین مطلبی استفاده بشود. اما واقعش همان بود که عرض کردیم، ایشان می فرمایند که آن اشکال دوری که در باب تبادر مطرح بود، اینجا هم مطرح است. برای این که اگر کسی از معنای کلمۀ صعید به طور کلی بیگانه باشد، و یا این که اصلا نفهمد که صعید با صاد، در لغت عرب معنایش چیست؟ چطور می تواند قضیۀ حملیه تشکیل