سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 65

ولو این که این اشتراک به این صورت باشد که همۀ اجزاء برای یک کل هستند و ابعاض برای یک مرکبی هستند.

ما می گوییم: مثلا رکوع با قرائت در این جهت بینشان اشتراک هست، با این که رکوع از مقوله فعل است و قرائت از مقوله دیگر است، ولی در عین حال، بین قرائت در نماز و رکوع اشتراک در جزئیت برای نماز است. هردوی آنها جزء للصّلاه و بعض منها، لذا آن سنخیتی را که به وسیلۀ آن موضوع را قائل شدیم، آن سنخیت اقتضا نمی کند که نسبت بین موضوع علم و موضوعات مسائل، کلی و مصادیق باشد، به اختلاف موارد فرق می کند. گاهی نسبت بین موضوع علم و موضوعات مسائل کلی و مصادیق است، کما هو الغالب. گاهی هم کل و جزء است، گاهی هم وحدت است.

اگر شما گفتید که این مسائل علم عرفان یک سنخیت ذاتیه و جوهریه تحقق دارد و از راه همین سنخیت پی می بریم که موضوعی در کار است؛ خارجا هم می دانیم که دیگر درباره الله، نه کلی و فرد مطرح است و نه کل و جزء. هیچ منافاتی ندارد که اصل موضوع علم عرفان الله باشد و موضوعات مسائلش هم همین الله باشد و سنخیت بین مسائل علم عرفان هم در جای خودش محفوظ. پس لازمه سنخیت خصوص قدر جامع نیست. سنخیت ما را هدایت می کند به این که موضوعی در کار هست، اما نسبت بین این موضوع و موضوعات مسائل چیست؟ این به اعتبار موارد و اختلاف موارد مختلف خواهد شد.

پس این مسائلی که ما عرض کردیم، گذشت از آن مبنا نبود. آن مبنا فقط مسألۀ نیاز به موضوع را مشخص می کرد؛ اما نسبت بین موضوع علم و موضوعات مسائل کدام است؟ این بحثی بود که جایش الان است و عرض کردیم مشهور چاره ای ندارند که موضوع علم را قدر جامع بگیرند و اشکال هم به آنها وارد است. ما می گوییم: سنخیتی هست که اقتضا می کند وجود موضوع را، اما این موضوع چه نسبتی دارد؟ به اعتبار مواردش مختلف خواهد بود.

تمایز علوم و محور آن

اشاره

مسألۀ مهم دیگری است که، تمایز علوم است. معنای تمایز علوم این است که ما مقدمتا این معنا را بالبداهه می دانیم و همه هم این معنا را پذیرفته اند که ما دارای علوم متعدده و متغایره هستیم. یعنی این طور نیست که همه علوم عالم یک علم باشد. این طور نیست که ما در باب علوم تعددی قائل نباشیم. این یک مسأله بدیهی و مسلم است که در علوم تعدد و تکثر و تغایر تحقق دارد، حالا که تکثر و تغایر تحقق دارد، بحث در این واقع می شود که ملاک مغایرت اینها چیست؟ به چه چیزی این علوم از یکدیگر امتیاز پیدا می کنند و تغایر بینشان تحقق پیدا می کند؟ این یک مسأله ای است که انظار مختلف و آرای متشتت در آن وجود دارد که قسمت مهمی از این آراء باید ان شاء الله مطرح شود و درباره اش بحث شود.