سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 66

اولین نظری که در این مسأله مطرح است، نظریه مشهور است. عقیدۀ مشهور این است که تمایز علوم به تمایز موضوعات است. می فرمایند: یک احتمال آن است که ظاهر کلام مشهور دلالت دارد و احتمال دیگر آن است که از کلام مرحوم محقق خراسانی(ره) در کفایه با یک دقت و تأملی استفاده می شود که مرحوم آخوند(ره) کلام مشهور را روی این احتمال دوم معنا کرده است.

دو احتمال در معنای سخن مشهور برای تمایز علوم

اما احتمال اول این است که مقصود مشهور از این که می گویند تمایز علوم به تمایز موضوعات است. موضوع هر علم همان شیء واحد قدر جامع بین موضوعات مسائل است که از آن تعبیر به موضوع علم می شود. مشهور می گویند: تمایز علوم به تمایز موضوعات علم است؛ یعنی هر علمی چون موضوع خاص و موضوع واحد ممتازی دارد، که این علم را از علوم دیگر جدا می کند. مثلا وقتی که ما وارد علم نحو بشویم، می پرسیم از استاد علم نحو که موضوع علم نحو چیست؟ می گوید: کلمه و کلام، وقتی وارد علم فقه می شویم، از استاد فقه می پرسیم: «ما موضوع علم الفقه؟» مثلا می گوید: «فعل المکلف.» می گوییم: همین جا این دوتا علم از هم جدا شد. علم فقه جدا شد از علم نحو. برای این که علم فقه از عوارض ذاتیه فعل المکلف بحث می کند، علم نحو از عوارض ذاتیه کلمه و کلام بحث می کند و کلمه و کلام مغایر با فعل مکلف است. هیچ ارتباطی بین فعل مکلف و بین کلمه و کلام وجود ندارد.

پس احتمال اول در کلام مشهور همان طوری که ظاهر کلام مشهور هم بر همین احتمال دلالت می کند، این است که مقصود از تمایز علوم به تمایز موضوعات، موضوعات المسائل نیست، بلکه مقصودشان«موضوع کل علم» است که«تمایز العلوم بتمایز موضوعاتها، یعنی موضوعات علوم».

دیگر کاری به مسائل و موضوعات مسائل نداریم.

اما احتمال دیگری که فردا ان شاء الله قرینه اش را عرض می کنیم، از کلام مرحوم آخوند(ره) استفاده می شود که ایشان حرف مشهور را اینجوری معنا کرده که«تمایز العلوم بتمایز الموضوعات، یعنی بتمایز موضوعات المسائل». موضوعات مسائل هر علمی را باید با موضوعات علم دیگر مقایسه و ملاحظه کرد و این هم خلاف ظاهر است. لکن مرحوم آخوند(ره) از کلام مشهور این جوری برداشت کرده اند، با دقتی که در کلام ایشان هست.

اشکال اول بر سخن مشهور و پاسخ آن

ما روی هردو احتمال باید عرض کنیم. «سواء کان مراد المشهور هو الاحتمال الاول أو الاحتمال الثانی». آیا قابل قبول هست یا نه؟ اگر مراد مشهور احتمال اول باشد، دوتا اشکال به مشهور است. که یکی البته از نظر مشهور قابل جواب است. لکن دومی قابل جواب نیست و غیرقابل دفع است. اما آن