سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 67

که قابل جواب است، به مشهور اشکال کرده اند که شما تمایز علوم را به تمایز موضوعات می دانید، ما از شما سؤال می کنیم: آیا علم صرف و علم نحو و علم معانی بیان، علوم متعدده هستند یا علم واحد؟ چاره ای ندارید که بگویید: اینها علوم متعدده هستند، علم صرف در یک مقوله ای بحث می کند. علم نحو در مقوله دیگر و معانی بیان در جهت سوم. پس، چرا موضوعشان یک چیز است که عبارت است از«الکلمه و الکلام» است؟ هم در علم صرف، هم در علم نحو هم در علم معانی و بیان موضوع کلمه و کلام است و علاوه، شما که موضوع هر علمی را واحد می شناسید، کلمه و کلام دو شیء است. کلام مرکب از کلمتین است. چطور اینجا دوتا موضوع پیدا کرده است؟ یکی به عنوان کلمه و یکی به عنوان کلام.

از این اشکال جواب داده شده است. گفتند: اولا ما موضوع را یک شیء می دانیم، قدر جامع بین کلمه و کلام، قدر جامع بین کلمه و کلام مثلا لفظ عربی مستعمل است. یعنی لفظ عربی معنادار. لفظ عربی که موضوع برای یک معنا شده، می خواهد به صورت کلمه یا کلام باشد. لذا قدر جامع بین کلمه و کلام یک شیء واحد است که آن موضوع برای این علوم ثلاثه متعدده است.

اما از جهت تمایز گفتند که کلمه و کلام که موضوع برای علم نحو است، یک چیز اضافه هم همراهش است. «الکلمه و الکلام من حیث الاعراب و البناء» همین کلمه و کلام که موضوع علم صرف قرار می گیرد، «الکلمه و الکلام من حیث الصحه و الاعتلال» که آیا صحیح است یا معتل است؟ آیا مثال است یا مضاعف است؟ همین کلمه و کلام وقتی که موضوع برای علم معانی و بیان قرار می گیرد، یک جهت دیگری به آن اضافه می شود. «الکلمه و الکلام من حیث الفصاحه و البلاغه». لذا این تعدد حیثیات سبب می شود که موضوعات از هم جدا شود، موضوع علم نحو کلمه و کلام من حیث الاعراب و البناء است. آن یکی من حیث الصحه و الاعتلال است. آن دیگری من حیث الفصاحه و البلاغه است.

نکتۀ لطیفی از محقق اصفهانی(ره)

مرحوم محقق کمپانی نکتۀ لطیفی در حاشیۀ کفایه از جمله ای از محققین حکمت و فلسفه نقل می کند که می گویند: موضوع علم نحو کلمه و کلام من حیث الاعراب و البناء است، این«من حیث الاعراب و البناء» یعنی چه؟ یعنی«من حیث کونه معربا بالفعل یا من حیث کونه قابلا لورود الاعراب علیه؟» حتما باید دومی مقصود باشد و اگر اولی مقصود باشد، از شما می پرسیم: موضوع علم نحو چیست؟ می گویید: «کلمه و کلام من جهه کونه بالفعل معربا»، می گوییم: در«الفاعل مرفوع» الفاعل از مصادیق کلمه و کلام است، پس باید معنایش این باشد: «الفاعل المعرب باعراب الرّفع یکون مرفوعا». معنایش این می شود که آنچه در جوی می رود، آب است. این قضیۀ ضروریۀ به شرط محمول می شود و معنایش این است که شیء عارض خودش شود، نه عارض شیء دیگر. لذا باید