سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 78

مسائل هذا العلم»، پس معلوم می شود که هرچه هست و نیست، در رابطۀ با غرض است. آن که زیر پوشش غرض قرار می گیرد، من مسائل هذا العلم، آنکه زیر پوشش این غرض قرار نمی گیرد، لیس من مسائل هذا العلم.

پس نتیجه اینطور شد که ملاک در اتصاف یک مسأله ای به این که مسأله علم نحو باشد، آن ارتباطی است که بین این مسأله و بین غرض علم نحو در کار است. اذا کان الارتباط، مسأله نحویه است. اذا لم یکن الارتباط خارج عن النحویّه. پس معلوم می شود هرچه اساس کار است، مربوط به غرض است. اگر زیر پوشش غرض قرار گرفت، داخل در علم می شود و اگر زیر پوشش غرض قرار نگرفت، خارج از علم می شود. لذا در کلام مرحوم آخوند(ره) جنبۀ اثباتی هم وجود دارد. نه این که فقط اشکال بر مشهور و نفی کلام مشهور باشد.

دو نکتۀ قابل توجه در سخن آخوند(ره)

1 - مقصود از این غرض واحد، عبارت از غرض تدوین است، یعنی آن هدفی که این علم برای آن هدف تدوین شده و تشکّل پیدا کرده است، مسائلی کنار هم گذاشته شده و به تعبیر بعضی از بزرگان مرکّب اعتباری تحقق پیدا کرده، مقصود ایشان غرض تدوین است، نه غرض تعلّم و متعلّم، که آیا متعلّم در مقام تعلّم تشخیص بدهد که کدام مسأله فقهی است، کدام اصولی است؟ نه، مسأله قبل از رسیدن به اینها مطرح است، مسأله در همان حالی که علم می خواهد تدوین شود و تشکّل پیدا کند و این مرکّب اعتباری به نام علم نحو، به عنوان علم مطرح شود، چه چیز سبب شد که علم نحو، علم معانی و علم فقه را تدوین کنند؟ اولا غرض، عبارت از غرض تدوین است.

2 - آیا علم قبل از آنکه تدوین شود، یکون علما؟ یا این که با تدوین، علم تحقق پیدا می کند؟ با تدوین علم محقق می شود، والاّ قبل از آنکه تدوین شود، ما مجموعۀ مسائل نداریم که از آن به علم نامگذاری بکنیم. یعنی وقتی که مسائل علم نحو مدوّن شد، آن وقت می گویند: «هذا علم النحو». لذا که ایشان غرض را، غرض تدوین می داند. می گوید: جامع مشترک بین مسائل علم این است که اینها در غرض تدوین اشتراک دارند، قبل از آنکه تدوین تحقق پیدا کند، دیگر نه غرضی هست و نه مجموعۀ مسائل است که بگوییم: این مجموعۀ مسائل دخالت در تحقق این غرض تدوین دارند.

پس از کلام ایشان نکاتی استفاده می شد، یکی دلیل بر اثبات این که تمایز علوم به تمایز اغراض است و دیگری این که مقصود از غرض، غرض تدوین است و دیگری این که تا تدوین تحقق پیدا نکند و اشتراک مسائل در غرض تدوین محقق نشود، اصلا علم نحو تحقق ندارد. چون علم عبارت از مجموعه است، عبارت از این مرکب اعتباری است و این مرکب اعتباری با تدوین ترکیب و تشکّل پیدا می کند.