سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 79

اشکالات به مرحوم آخوند(ره) در قبول تمایز اغراض

اشکالاتی به مرحوم آخوند(ره) شده و یا امکان توجه دارد که این اشکالات را باید بررسی بکنیم، ببینیم وارد است، وارد نیست، یا بین آنها فرق است.

اشکال اول بر آخوند(ره) در تأخیر غرض از علم و پاسخ آن

شما می گویید: غرض از علم نحو«صون اللّسان عن الخطأ فی المقال است، آیا نفس مسائل این «صون اللّسان» را اقتضا دارد؟ نفس وجود این مسائل در کتاب سیوطی«یصون اللّسان عن الخطأ فی المقال» یا باید کتاب سیوطی وجود داشته باشد، طلبه ای باید این کتاب را تعلّم کند و آشنا شود به مسائل علم نحو، بعد هم در مقام عربی صحبت کردن، رعایت کند مسائل علم نحو را، مقیّد به مراعات مسائل علم نحو باشد؟ آن وقتی که می خواهد بگوید: «جاءنی زید» و خودش را مقیّد می بیند به مسائل علم نحو، آنجا دیگر اشتباه نمی کند، آنجا دیگر خطای فی المقال ندارد، آنجا دیگر به جای«جاءنی زید، جاءنی زیدا» نمی گوید.

در نتیجه، این«جائنی زید» صحیح که فائدۀ علم نحو است، این چند مرحله از علم نحو تأخّر دارد. علم نحوی باشد، تعلّم شود، تقیّد به مراعات ضوابط علم نحو در مقام گفتار هم باشد، آن وقت آدم می گوید: «جائنی زید»، والاّ هر مرحله ای لنگ باشد، انسان«جائنی زید» نمی گوید. کتاب نحو نباشد، «جائنی زید» نمی گوید، انسان مسائلش را تعلم نکند، «جائنی زید» نمی گوید، مقیّد به مراعات ضوابط نحو نباشد، «جاءنی زید» نمی گوید.

پس، مستشکل می گوید: آن غرضی که مترتّب بر علم نحو است، چند مرحله از خود علم تأخّر دارد، درحالی که در مسألۀ تمایز علوم در ردیف خود مسائل باید تمایز تحقق پیدا بکند، خود کتاب سیوطی تمایز از کتاب شرح لمعه داشته باشد، خود مسائل علم نحو تمایز از مسائل فقه داشته باشد.

مسألۀ تمایز را شما باید در رتبۀ خود علم و در ردیف خود علم یا قبل العلم بررسی کنید؛ اما اینطوری که شما تمایز را به تمایز اغراض می دانید، اغراض چند مرحله تأخّر دارد، چند مرحله بعد از خود علم است، چند مرحله بعد از مسائل علم است. چیزی که بعد از مسائل علم است، چطور می تواند در مسألۀ تمایز نقش داشته باشد؟ این اشکال به مرحوم آخوند(ره) شده است.

جوابش این است که شما بین علّت غائیّه در مقام خارج و علّت غائیّه در مقام ذهن را خلط کردید.

درست است که انسان عملی را که برای یک هدفی انجام می دهد، وقوع خارجی علّت غائیّه اش تأخّر از عمل دارد، مدرسه ای را که برای اسکان طلاب می سازد، این اسکان خارجی طلاب، بعد از ساخته شدن مدرسه تحقق پیدا می کند؛ اما به عنوان علت غائی این اسکان طلاب، وجود ذهنی اش قبل از آن است که انسان شروع به ساختن مدرسه بکند، اول اسکان طلاب را به عنوان یک هدف و یک غرض به آن علاقه پیدا می کند، بعد در مقام عمل شروع به ساختن مدرسه و تهیّۀ حجره برای اسکان طلاب