سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 8

اما اگر دلیلی بر اصل وحدت موضوع اقامه کردیم، احتیاج به موضوع را هم ثابت می کند.

اکنون دلیل مشهور را عنوان می کنیم، شما در اطراف آن دقت بفرمائید که تمام است یا نه؟ و آیا دلیل دیگری هم هست که بتواند اصل احتیاج به موضوع را از آن به دست آورد؟

متن دلیل مشهور در لزوم نیاز علوم به موضوع

دلیل مزبور دو مقدمه لازم دارد: یک مقدمه اش تقریبا روشن است و آن این که«کل علم یترتب علیه غرض و فائده» هر علمی فائده ای بر آن مترتب و برای تحقق غرضی تدوین شده است. مثلا علم نحو غرضش این است که انسان را از خطای در مقال باز دارد. علم منطق غرضش این است که انسان را از خطای در فکر باز دارد و به او بیاموزد که چطور قیاس را باید ترتیب دهد تا نتیجه بر آن مترتب شود. علم اصول غرضش این است که انسان قدرت بر استنباط احکام الهی پیدا کند، علم طب هم غرضش این است که مردم را از دردها و کسالتها نجات دهد. پس هر علمی یترتب علیه غرض و فائده.

مقدمۀ دوم که قاعده ای فلسفه ای است دو طرف دارد، یک طرفش می گوید: «الواحد لا یصدر الا من الواحد» طرف دومش می گوید: «الواحد لا یصدر منه الا الواحد». بخش مورد نیاز دلیل مشهور این است که«الواحد لا یصدر الا من الواحد» شیء واحد، اثر واحد باید حتما از واحد صادر شود، وگرنه اگر دو شیء متباین باشند و بین آنها هیچ جهت جامع مشترکی وجود نداشته باشد، نمی توانند در یک امر تأثیر گذارند.

مرحوم آخوند(ره) همه جای کتاب کفایه به این مسأله به صورت یک وحی منزل تمسک می کند. اگر دیدید که شمس در حرارت تأثیر می گذارد و نار هم تأثیر در حرارت می گذارد، بدانید که حتما بین شمس و نار یک جهت جامع و قدر مشترکی وجود دارد و اگر بین شمس و نار هیچ گونه جهت مشترکی وجود نداشته باشد، معنا ندارد که هر دوی آنها در یک شیء تأثیر کنند، مگر آنکه بگوئید بین حرارتهایشان تباین وجود دارد و اگر حرارت را شیء واحدی قرار دادید، حتما باید در اینجا مؤثر در حرارت را همان جهت جامع و قدر مشترک فرض کنید.

در این مقدمه و در اشکالاتی که ممکن است متوجه این دلیل باشد، دقت بفرمائید.

پرسش:

1 - نظریۀ امام خمینی«قده» دربارۀ موضوع علوم را توضیح دهید.

2 - آیا نظریه امام خمینی«ره» با اصل احتیاج علوم به موضوع منافات دارد؟

3 - دلیل مشهور در لزوم نیاز هر علمی به موضوع را توضیح دهید.