سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 80

درمی آید. تمامی علل غائیّه اینطور است که از نظر وجودات خارجیّه، متأخّر از عمل هستند، اما از نظر وجودات ذهنیّه، تقدّم بر عمل دارند و حتی در ردیف عمل هم نیستند. بلکه قبل العمل تحقق دارند و مرحوم آخوند(ره) در کلامشان اینطور می گفت: تمایز علوم به تمایز اغراضی است که داعی بر تدوین شده، اغراض داعیۀ بر تدوین، از نظر علّت غائیّۀ محرّکه قبل از آنکه اصلا علم تدوین شود و به رشتۀ تحریر درآید، تحقق دارد. آن غرض را ایشان ملاک در تمایز علوم می داند.

اما شما که غرض خارجی و علّت غائیّه را به وجود خارجی اش مطرح می کنید، این وجود خارجی تأخّر دارد، ما کاری به وجود خارجی نداریم، کاری به آن مرتبۀ متقدمه که همان باعث تدوین و محرّکۀ بر تدوین است، نداریم. لذا نفس همین تعبیر و بیان مرحوم محقق خراسانی(ره) خودش جواب از این اشکال است.

اشکال دوم بر آخوند(ره) در عملی بودن اغراض

اشکال دیگری که ممکن است بشود، کما این که از تفصیل بعضی از اعلام استفاده می شود، آیا علوم از نظر اغراض، یک نوع اختلاف اینطوری دارند که کثیری از علوم، اغراضشان اغراض عملی و خارجی است، همان غرض متأخّر، اغراض مخصوص است. فرض کنید علم فقه را وقتی که انسان خواند، تا خواند«صلاه الجمعه واجبه» می رود پشت سر امام می ایستد نماز جمعه می خواند، تا فهمید فلان شیء محرّم، آن را ترک می کند یا علم نحو«صون اللسان عن الخطأ فی المقال» را افاده می کند، عملا آدم به جای«جائنی زیدا» «جاءنی زید» می گوید. این یک اثر عملی و غرض عملی است که مترتب بر علم نحو است. کثیری از علوم همین طور است که آثارشان آثار عملیه و اغراضشان اغراض خارجیۀ محسوسه است.

اما بعضی از علوم داریم که غرضشان فقط آشنایی به مسائل آن علم است، اما اثر عملی دیگر بر آنها ترتّب پیدا نمی کند، فقط اثرش آشنایی به مسائل آن علم است، مثل علم فلسفه. در تعریف فلسفه می گویند: آن علمی است که انسان را آشنای به حقایق و واقعیّات می کند. اما اثر عملی اش چیست؟ اثر عملی خارجی بر فلسفه ترتب پیدا نمی کند، بلکه تنها اثر علمی دارد یا علم جغرافیا، کسی که جغرافیا می خواند، تاریخ می خواند، اثر علم تاریخ فقط آشنایی به تاریخ است، آشنایی به مسائل و حوادث گذشته است. کسی که علم جغرافیا می خواند، اثرش این است که می داند که مثلا فلان رودخانه در کجای اروپا واقع شده، فلان کوه در فلان کشور واقع شده، اما بر نفس جغرافیا، بما أنّه علم جغرافیا، اثری از نظر عمل ترتب پیدا نمی کند. همین مقدار که انسان آشنا می شود به خصوصیات اراضی و مسائلی که در رابطۀ با اراضی است. سؤال این است که: اگر تمایز علوم را به تمایز اغراض بدانیم، باید بین این دو سنخ غرض، فرق قائل بشویم و بگوییم: اگر از سری اول باشد که غرضها غرضهای خارجی و حقیقی و عملی است، تمایزش به تمایز اغراض است، اما اگر از سری