سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 81

دوم باشد، چنین نیست. آیا در مسألۀ تمایز علوم به تمایز اغراض، بین این دو غرض فرق وجود دارد؟

پاسخ از اشکال دوّم عملی بودن اغراض

به نظر نمی رسد که هیچ فرقی وجود داشته باشد. چه فرق می کند آن غرضی که باعث بر تدوین علم نحو شده با غرضی که باعث بر تدوین علم جغرافیا شده، این غرضها باهم متفاوت است، این غرضها باهم تمایز دارد. آن غرض یک غرض عملی است و این غرض یک غرض علمی است. اگر بخواهید تعبیر بهتری کنید، این است که در اینها هم غرض واقعی وجود دارد، منتهی«واقعیّه کلّ شیء بحسبه»، واقعیّت هرچیزی به حساب خودش است. آیا وقتی که می گوییم: «زید عالم» و به حسب واقع هم عالم است، از یک واقعیتی برخوردار نیست؟ واقعیت علم به این است که در جای خودش و در ظرف خودش تحقق داشته باشد. مگر شما نمی گویید: یکی از اقسام وجودات وجود ذهنی است، آیا وجود ذهنی یعنی وجود دروغی؟! یا واقعیت دارد؟ منتهی واقعیّت وجود ذهنی به این است که در ذهن تحقق پیدا بکند، در ظرف خودش تحقق پیدا بکند، نه این که واقعیت وجود ذهنی این است که تبدّل به وجود خارجی پیدا بکند. وجود خارجی واقعیّتش به تحقق در خارج است، وجود ذهنی هم واقعیتش به تحقق در ذهن است، هردو در واقعیت اشتراک دارند.

پس، اینطور نیست که اگر چیزی فرضا برای ما خارجیت محسوسه نداشت، ما بگوییم: «هذا لیس له واقعیه»، بعد از آن که هردو در واقعیت مشترک هستند، هم غرض عملی واقعیت دارد، هم غرض علمی واقعیت دارد. اگر تمایز علوم به تمایز اغراض شد، دیگر فرقی بین غرض عملی و غرض علمی به نظر ما درست نیست.

تحلیلی پیرامون تمایز علوم به تمایز اغراض

اشاره

بحث در این جهت است که اصل تمایز علوم به تمایز اغراض درست است یا نه؟ این دو مقدمه اگر ثابت بشود این حرف درست است والا هرکدامش لنگی پیدا بکند، این حرف درست نمی شود.

یکی این که: باید برای هر علمی، غرض واحد قائل بشویم. اگر کسی پیدا شد و گفت: ما دلیل نداریم که هر علمی باید غرض واحد داشته باشد، ممکن است که علمی دو غرض داشته باشد، چه دلیلی دارید که هر علمی باید غرض واحد داشته باشد؟ اگر کسی در این مرحله مناقشه کرد، حرف مرحوم آخوند(ره) به طور کلّی از بین می رود. برای این که اگر فرض کردیم علمی امکان دارد دوتا غرض داشته باشد، دیگر«ما معنی تمایز العلوم بتمایز الاغراض؟»

دیگری این که: ممکن است کسی وحدت غرض را هم قائل بشود، همینطوری که اینها قائل هستند، اما بگوید: قبل الغرض، یک جهت تمایزی بین علوم وجود دارد که با وجود آن نوبت به