سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 84

چه مانعی دارد که تمایز علوم را به نفس تسانخ بین قضایا و مسائل هر علمی بدانیم و بگوییم بین مسائل فقه یک تسانخ ذاتی وجود دارد. مثلا بین«الصلاه واجبه و المیته محرمه» سنخیت جوهری هست؛ اما هرچه فکر کنید، می بینید بین«الصلاه واجبه» با«الفاعل مرفوع» هیچ تشابه و سنخیتی وجود ندارد.

این تسانخ ذاتی را که بین مسائل هر علمی قائل هستیم، می سازد با این که بعضی از مسائل در دو علم مطرح باشد و علوم در بعضی از مسائل باهم تداخل کنند. چرا؟ برای این که اگر مثلا یک مسأله اصولیه با مسائل اصولی دیگر سنخیّت پیدا کرد، آیا اثبات این سنخیت، نفی سنخیّت با مسائل علم دیگر می کند؟ خیر، مثلا مسألۀ«الأمر یدلّ علی الوجوب» هم به یک معنا مسألۀ لغویه است و هم مسأله اصولیه. همانطور که نسبت بعضی از موضوعات مسائل با موضوعات علم، عموم و خصوص من وجه است. معنایش این است که مسأله در دو علم می تواند مطرح شود. وقتی به لغت مراجعه کنید، می بینید در آنجا آمده است که«هیئه افعل وضعت للدّلاله علی الوجوب» و همین مسأله در اصول هم مطرح است. مانعی هم ندارد که این مسأله، «مع کونها مسأله واحده»، هم با مسائل اصولیه تسانخ داشته باشد و هم با مسائل لغویّه. البتّه بدین شکل کم تحقق پیدا می کند و نمی توانیم ادعا کنیم که در کلیۀ مسائل اینطور است.

پس، به نظر ما تمایز بین علوم و همینطور جهت جامعۀ بین مسائل هر علمی که از آن به وحدت علم تعبیر می کنیم، در رابطۀ با همین سنخیّت ذاتی - که بین مسائل هر علمی وجود دارد، ولی بین آن مسائل و مسائل علم دیگر وجود ندارد - است. این را ما به عنوان وجه تمایز مطرح می کنیم.

نقد نظریّۀ امام خمینی«ره»

ابتداء در بیان ایشان اشکالی به نظر می رسد که مسائل علوم، مرکب از سه چیز است: موضوعات و محمولات و غرضی که مترتب بر مجموعۀ این مسائل است که از آن به غرض علم تعبیر می کنیم.

مستشکل می گوید: آیا مقصود شما از سنخیّتی که ادّعا می فرمایید، در رابطۀ با موضوعات مسائل است؟ در این صورت، باید گفت: مثلا در«الفاعل مرفوع و المفعول منصوب» در جهت الفاعل و المفعول یک سنخیّتی وجود دارد که هردو کلمه هستند، هردو لفظ عربی مستعمل هستند و قدر جامع دارند.

آیا مقصود شما از سنخیّت، در رابطۀ با موضوعات مسائل است؟ در این صورت، باید برگردید و حرف مشهور را بزنید؛ یعنی همان نظریّه ای که مشهور قائل شدند که تمایز علوم به تمایز موضوعات است و اگر وجه و ریشۀ سنخیّت را در محمولات می دانید و نظر شما این است که بین مرفوعیّت و منصوبیّت سنخیّت وجود دارد و میان محمولات یک ارتباط و تسانخی است، مجبورید که تمایز علوم را به تمایز محمولات بدانید؛ حال یا خود محمولات یا قدر جامع بین آنها. اما نباید