سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 85

مسألۀ تمایز را از دایرۀ محمولات خارج کنید. در حقیقت حرف شما به آن احتمال یا قولی که تمایز را به تمایز محمولات می دانست، برگشت می کند.

اگر شما ملاک و وجه سنخیّت را اشتراک در غرض می دانید و می گویید: در«الفاعل مرفوع و المفعول منصوب» نه به موضوعشان کار داریم و نه به محمولشان، لکن می بینیم هردو مسأله در این جهت یعنی«صون اللسان عن الخطأ فی المقال» مشترک هستند و هردو آن غرض را تأمین می کنند.

پس، اگر شما ملاک سنخیّت را اشتراک در غرض و ترتّب غرض واحد می دانید، باید به تمایز اغراض قائل شوید، همانطوری که مرحوم آخوند(ره) فرمودند که تمایز علوم به تمایز اغراض است. منتها شما همین غرض را ملاک سنخیّت قرار دادید و از این که تمایز به تمایز اغراض باشد، عدول کردید.

ما تصور نمی کنیم که شقّ رابعی وجود داشته باشد. چون سنخیّت یا در رابطۀ با موضوعات است یا در رابطۀ با محمولات یا در رابطۀ با غرض. هرکدام از اینها را بپذیرید، لازمه اش این است که یا قائل به سخن مشهور شوید یا قول مرحوم آخوند(ره) را قبول کنید یا آن قول و احتمالی را که تمایز را به تمایز محمولات می دانست؛ حال یا خود محمولات یا جامع بین محمولات. ظاهرا آن قول تمایز را به محمولات می داند. جامع بین محمولات مطلب دیگری است که مرحوم بروجردی (اعلی اللّه مقامه الشریف) بیان کردند و ما آن را بعدا ان شاء اللّه به تفصیل بیان می کنیم.

پاسخ از نقد بر امام خمینی«ره»

اگر کسی این سؤال را - که به حسب ظاهر سؤال خوبی است - کرد، ما از طرف استاد بزرگوار دو جواب ذکر می کنیم: در باب موضوع هر علم باید ببینیم غرض بر چه چیز مترتب است؟ آیا بر موضوع مترتب است یا بر محمول یا بر نسبت؟ مشهور، موضوع را به علّت تقدم رتبه اش انتخاب کرد. ما به آنان اشکال کردیم و گفتیم که غرض، متقوّم به موضوع و محمول و نسبت است. مسأله نه به موضوع تنها تحقق پیدا می کند، نه به محمول تنها، نه به اضافه المحمول الی الموضوع. مثلا«الفاعل مرفوع» مسأله ای است که«یترتّب علیها غرض علم النحو» و به سه چیز بستگی دارد: هم به موضوع و هم به محمول و هم به ارتباط بین موضوع و محمول. آنچه در ترتب غرض هر علمی نقش دارد، مسألۀ«الفاعل مرفوع» است. این مجموعه به صورت یک جمله ای که«یصح السّکوت علیها» در «صون اللّسان عن الخطأ فی المقال» نقش دارد.

ما در«الفاعل مرفوع و المفعول منصوب» نه بین الفاعل و المفعول به تنهایی تسانخ وجود دارد و نه بین مرفوع و منصوب. اگر اینها را از هم جدا کنیم، شاید مدّعی تسانخ نباشیم؛ بلکه می گوییم: بین این دو مسأله سنخیّت وجود دارد و آن متقوم به ثلاثه اشیاء است، نه این که بگوییم: سنخیت یا در رابطۀ با موضوع است یا در رابطۀ با محمول یا در رابطۀ با غرض. سنخیّت در رابطۀ با مسائل است و