سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 86

المسأله متقومه بثلاثه اشیاء. پس، ممکن است ایشان اینطور جواب بفرمایند که در حقیقت فرض رابعی می شود خارج از آن سه فرضی که در کلام مستشکل بود.

روی این فرض که سنخیّت را پذیرفتیم، می خواهیم ببینیم ملاک سنخیّت و وجه سنخیّت چه چیز است. آیا موضوع، این سنخیّت را به وجود آورده است یا محمول یا غرض؟ می گوییم: بین مجموع المسأله با مجموع المسأله الاخری سنخیّت وجود دارد و مسأله متقوم بثلاثه اشیاء است، به طوری که اگر شما جمله را بردارید، دیگر به عنوان مسأله نمی شود مطرح شود. مثل مرفوعیّه الفاعل که کلمه واحده و لیس من مسائل علم النحو. آنچه مسألۀ علم نحو می باشد، به صورت مبتدا و خبر و جملۀ«الفاعل مرفوع» است که«یصح السکوت علیها» (به همان تعبیری که در نحو می شود).

پاسخ دوم از نقد بر امام خمینی«ره»

این اوّلا، ثانیا: چه ملاک در سنخیّت را موضوع فرض کنید یا محمول یا غرض، مانعی ندارد؛ ولی دو گونه برهان داریم: «لمّ و انّ».

گاهی می خواهیم از راه غرض به سنخیت پی ببریم، در این صورت، آنچه پیش ما روشن است، غرض است و از آن به وجود سنخیت پی می بریم. اگر مسأله اینطور باشد، باید پایه و اساس را روی غرض بنا کنیم.

اما اگر مسأله عکس شد و از راه سنخیّت بین مسائل به غرض پی بردیم؛ یعنی آنکه ابتداء پیش ما روشن و مقدمۀ برهان است، نفس تسانخ القضایا است، وقتی راه کشف، تسانخ باشد، باید در تمایز علوم روی تسانخ تکیه کنیم و بگوییم سنخیّت بین قضایا موجب تمایز علوم است، ولو این که علّت سنخیّت، غرض باشد. زیرا اینطور نیست که از راه غرض به سنخیت برسیم، شاهدش این است که اگر کسی حتی غرض از علم نحو را نداند یا معتقد باشد که لازم نیست هر علمی غرضی داشته باشد، تسانخ بین این قضایا را ادراک می کند.

از اینجا یک نکتۀ دیگر هم روشن می شود که متأسفانه از عبارت ایشان استفاده می شود که غرض، تأخّر از علم دارد و تمایز در رتبۀ خود مسائل باید وجود داشته باشد و این همان سخن مرحوم آخوند(ره) است که ما آن را دیروز مورد اشکال قرار دادیم. گفتیم: غرضی که متأخّر از علم است، وجود خارجی غرض است و آن تحقق علت غائیه است که متأخّر از علم است، والاّ وجود ذهنی علت غائیه - یعنی اغراضی که داعی به تدوین شده است - قبل العلم تحقق دارد. چیزی که داعی بر تدوین است، متأخّر از تدوین است یا متقدم بر آن؟ پاسخ معلوم است. تعجب از این است که مرحوم آخوند(ره) با آنکه مکررا تصریح می کند که«الاغراض داعیه الی التّدوین و باعثه علیه» ولی در عین حال، با توجّه به آن حرفی که دیروز زدیم - که اغراض حتی قبل از تدوین تحقق دارند؛ چون اینها داعی به تدوین هستند و رتبۀ آنها مقدم بر علم است - مع ذلک، تمایز به تناسخ است!! زیرا اول