سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 92

برای ما باقی ماند. در مقدمۀ اولی دانستیم که دو جهت تمایز مربوط به موضوع و محمول است، اما نمی دانیم کدام به موضوع و کدام به محمول مربوط است. اما با توجه به این مقدمه، مسأله روشن شد، چرا؟

برای این که اگر یک سری علوم داشته باشیم که محمولش در هریک از آنها یکسان باشد، آیا محمول می تواند ما به الامتیاز مسائل هریک از آن علوم شود؟ وقتی که در الهیّات به معنای اعم می گویید: «اللّه تعالی موجود مسأله، الجسم موجود مسأله اخری، العرض موجود مسأله ثالثه» این سه مسأله که در«موجود» مشترک هستند، اگر وجه تمایز خود این مسائل محمولاتشان باشد، صحیح نیست. زیرا محمول در همه«موجود» است. پس چطور سه مسأله درست شد؟ یکی به نام «الله تعالی موجود» و یکی به نام«الجسم موجود» و یکی به نام«العرض موجود». اگر ملاک تمایز بین خود مسائل یک علم، محمولات باشد، چطور می توانید سه و بلکه هزار مسأله داشته باشید؟ و هم چنین در باب مرفوعات در نحو، می گویید: باب مرفوعات ده مسأله دارد، می گوییم: اگر ما به الامتیاز این مسائل با این که همگی مسائل نحوی هستند، در رابطۀ با محمولات باشد، امکان ندارد.

چون محمول در همۀ آنها«مرفوع» است. می گویید: «الفاعل مرفوع» و«المبتدا مرفوع».

از اینجا پی می بریم که تمایز بین مسائل هر علم، موضوعات مسائل آن علم است. چرا مسألۀ «الله موجود» از مسألۀ«الجسم موجود» متمایز است؟ برای این که این موضوعش«الله» است و آن یکی موضوعش«جسم» است. پس مسأله حل شد که تمایز بین مسائل هر علم، اگر در رابطۀ با موضوعات باشد، طبعا تمایز بین مسائل یک علم و مسائل علم دیگر در رابطۀ با محمولات و جامع محمولات خواهد بود، یعنی آنچه که علم نحو را از علم فقه جدا می کند، این است که جامع محمولات مسائل علم نحو به تعبیر ایشان تعیّنات اعرابیه است. آیا این جامع، مرفوعیت، منصوبیت و مجروریّت است؟ در علم فقه، جامع محمولات همان تعیّنات حکم است. حال می خواهد حکم تکلیفی باشد که در ضمن وجوب تعیّن پیدا کند یا در ضمن حرمت، یا حکم وضعی باشد که در ضمن سببیّت تعیّن پیدا کند یا ملکیت و زوجیّت و هکذا.

با ضم مقدّمۀ دوم به مقدمۀ اولی، در حقیقت ادعای اول خود را ثابت کردیم که تمایز بین علوم، به تمایز جامع محمولات مسائل است. برای این که مسأله یک موضوع دارد و یک محمول. موضوعش در رابطۀ با تمایز موضوع علم است و قهرا محمولش در رابطۀ با مسائل علوم دیگر تعیّن پیدا می کند.

لذا جامع بین محمولات موجب تمایز بین علوم خواهد بود.

مقدمۀ سوّم(توضیحی پیرامون معنای عرض)

ادعای دوّم این بود مشهور از این که تمایز را به تمایز موضوعات می دانند، مقصودشان از موضوعات، جامع محمولات است. سه مقدمه ایشان برای اثبات این مدعی دارند: