سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 94

بیاض عرض است. مقولات تسع همه اعراضند، به حسب اوصاف، احوال، خصوصیات هیچ فرقی در اینها به وجود نمی آید.

بعد از آنکه عرض را تقسیم کردیم به عرض منطقی و فلسفی، ظاهرا در همین مقدمۀ سوم این نکته را هم فرمودند این که مشهور می گویند: «موضوع کل علم ما یبحث فیه عن عوارضه الذاتیه» مقصود همان عرض منطقی است، ما کاری به عرض فلسفی در مقابل جوهر نداریم، همان عرض منطقی خارج از ماهیت که در وجود خارجی با ماهیت اتحاد پیدا می کند.

مقدمۀ چهارم

می فرماید: «الفاعل مرفوع» یا در«الجسم موجود» کدام عرض و کدام معروض است؟ (روی همان عرض منطقی)

هر دو صلاحیت عرضیت دارند، هم محمول صلاحیت دارد که عرض موضوع قرار بگیرد و هم موضوع صلاحیت دارد که عرض محمول قرار بگیرد، چرا؟ برای این که معنای عرض منطقی بر هر دوی آنها صادق است. عرض منطقی یعنی آنچه از ذات و ذاتیات بیرون است، در«الجسم موجود» همانطوری که«موجود» از ذات و ذاتیات جسم خارج است، جسم هم از ذات و ذاتیات موجود خارج است، همانطوری که جسم ماهیتی است که«موجود» خارج از ماهیت جسم است و به عنوان یک عرض منطقی عارض بر جسم می شود، عکسش هم همینطور است. اگر به جای«الجسم موجود» می گفتند: «الموجود جسم» شما می گفتید: جسمیت عرض منطقی نیست؟ موجودیت که در باطنش جسمیت نیست، برای این که ما موجودی داریم که اصلا«لیس بجسم» موجودات مجرد و در رأس همه آنها باری تعالی است که«موجود و لیس بجسم.»

پس، با مسائل که ما برخورد می کنیم، می بینیم هم محمول عرض منطقی موضوع می تواند باشد و هم موضوع عرض منطقی محمول؛ حتّی در مسائل علم نحو، شما که می گوئید: «الفاعل مرفوع» مرفوعیت خارج از ماهیت فاعل است و داخل در ذات فاعل نیست، عکسش هم همینطور است، فاعلیت هم داخل در ذات«مرفوع» نیست. برای این که چقدر مرفوعاتی داریم که اصلا فاعل نیستند، معلوم می شود که فاعلیت هم جزء ماهیت«مرفوع» نیست.

در مقدّمۀ چهارم ایشان این معنا را ثابت کردند که موضوعات مسائل و محمولات آن، از نظر عرض منطقی بودن مشترکند، هم محمول می تواند عرض منطقی موضوع باشد و هم موضوع می تواند عرض منطقی محمول باشد.

مقدمۀ پنجم

اصولا ضابطه و ملاک در تشکیل مسأله و این که چه چیزی باید موضوع قرار گیرد و چه چیزی