سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 97

است، چون همۀ محمولات عبارت از«موجود» است.

پس معلوم می شود که جامع بین محمولات همان موجود است و از جامع تعبیر به موجود شده است. در نتیجه، هم می توانیم بگوئیم که تمایز علوم به تمایز جامع محمولات است و هم می توانیم بگوئیم که تمایز علوم به تمایز موضوعات است. برای این که موضوعات همان جامع بین محمولات است.

نقد استاد بر کلام آیه اللّه بروجردی

در کلام ایشان دو اشکال داریم. یک اشکال به بعضی از مقدماتی که در کلام ایشان ذکر شده و اشکال دیگری به نتیجه ای که ایشان می خواهند بگیرند و تمایز را به تمایز جامع محمولات بدانند که اساس حرف ایشان را هم همین معنا تشکیل می دهد.

یک اشکال در مقدمۀ اولای ایشان هست، نه نسبت به اصل مقدمه، اصل مقدمۀ اولی این بود:

وقتی که مسائل هر علمی را ملاحظه می کنیم، می بینیم که در مسائل هر علم، دو جهت ذاتی و دو حیثیّت ذاتیه و جوهریه تحقق دارد، یکی مغایرت مسائل این علم با علوم دیگر و یکی مغایرت با مسائل همین علم در عین این که بینشان سنخیّت و تشابه تحقق دارد. «الفاعل مرفوع» یک مغایرتی با «الصلاه واجبه» دارد و یک مغایرتی با«المفعول منصوب» دارد، در عین این که با«المفعول منصوب»، سنخیّت و تشابه هم دارد.

بعد فرمودند که این دو جهت از ذات مسائل بیرون نیست، مسألۀ غرض، مسألۀ مدوّن، سایر جهاتی که از محدودۀ مسائل خارج است، نقشی در این معنا ندارند، این در ذات خود مسائل است، تا اینجایش را ما قبول داریم؛ اما این که می فرمایند: مسائل موضوعات و محمولات است و اما نسبتها معانی حرفی هستند و با سایر مسائل هم اشتراک دارند، یعنی از نظر نسبت امتیازی تحقق ندارد، ضمن این که به نسبت نباید اعتنا کرد. چون نسبت معنای حرفی است و معنای حرفی، معنای تبعی غیر ملتفت الیه بالاستقلال است.

عرض می کنیم: ضمن این که موضوع و محمول در مسأله، قوام مسأله است و مسأله بدون موضوع و محمول نمی شود، لکن آنچه در اصل تحقق و تشکیل مسأله دخالت دارد، ایجاد ارتباط بین موضوع و محمول است، انسان می داند که زید در عالم وجود دارد، می داند که قائم هم در عالم وجود دارد، اما وقتی که مخبر می گوید: «زید قائم» آنکه برای مخاطب مجهول است و آنچه را که متکلم در مقام افادۀ اوست، ایجاد ارتباط و به تعبیر مرحوم آخوند(ره) در کفایه بیان هوهویّت بین زید و قائم است.

در خبرها، در نسبتها، در مسائل، آنچه دخالت اصلی دارد و قوام مهم مسأله را تشکیل می دهد، نسبت بین محمول و موضوع است. چرا مسألۀ«الفاعل مرفوع» را تشکیل داده اند؟ آیا ما جهل داشتیم