سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 99

نقد دوم بر تمایز علوم به تمایز موضوعات

اما این که در مقدمۀ دوم، تمایز بین مسائل هر علمی را به تمایز موضوعات مسائل بدانیم و در نتیجه، تمایز بین مسائل این علم با علوم دیگر را در رابطۀ با محمولات بدانیم، فرمودند: در فلسفه، تمام محمولات«موجود» است و موضوعاتش باهم فرق دارد. در بعضی از علوم هم مثل علم نحو به ابوابی برخورد می کنیم که این ابواب، مسائل متعدد دارد، لکن مسائل متعدد هر بابی، محمولش واحد است، مثل باب مرفوعات، می گوئید: «الفاعل مرفوع، المبتداء مرفوع، نائب الفاعل مرفوع، الخبر مرفوع» چندتا مسأله تشکیل می دهید که همۀ اینها خبرش«مرفوع» است. بعد فرمودند که این دلیل بر این است که ما محمولات مسائل را در رابطۀ با تمایز بین خود مسائل نمی توانیم درست کنیم، برای این که می بینیم محمول واحد است، درحالی که علم فلسفه هزاران مسأله دارد، لکن محمول در همه«موجود» است. پس چطور می توانیم تمایز بین مسائل خود فلسفه را در رابطۀ با محمول بدانیم؟

لذا چاره نداریم که از آن دو جهتی که در مسأله وجود دارد به نام موضوع و محمول، موضوعش را به حساب تمایز بین مسائل خود علم بگذاریم، بگوئیم: «الله تعالی موجود متمایز من الجسم موجود» برای این که موضوعش دوتاست، «متمایز عن الجوهر موجود» برای این که دو موضوع است. می گوئیم: آیا همۀ علوم اینطور است؟ اگر ما علمی پیدا کردیم که عکس فلسفه باشد، شما چه می گوئید؟ به جای این که در محمولات متحد باشد، در موضوع متحد باشد، مثل علم عرفان که هم موضوع آن و هم تمامی موضوعات مسائلش«الله تعالی» است. شما که تمایز بین مسائل هر علمی را در رابطۀ با خودش، به موضوعات می دانید، در علم عرفان مسأله را چطوری حل می کنید؟ بگوئیم:

فلان مسألۀ عرفانیه که موضوعش الله است، با مسألۀ دیگر که موضوعش الله است، آیا تفاوتش به تفاوت موضوع است؟ الله در این مسأله با الله در آن مسأله - نعوذ بالله - فرق می کند؟ اینطور نیست که شما فقط علم فلسفه را ملاک همۀ علوم قرار دهید. ما متعاکس با علم فلسفه، علم عرفان را داریم، علم فلسفه تمام محمولاتش یکنواخت است، اما علم عرفان تمام موضوعاتش یکنواخت است.

تمایز بین مسائل عرفان را که به موضوعات است، با توجه به این که همۀ موضوعات یکی است، چطوری حل می کنید؟ این هم اشکالی که به مقدمۀ دوم مربوط است.

نقد سوم: مراد از جامع محمولات و پاسخ آن

ایشان فرمودند که مقصود مشهور از موضوع همان جامع محمولات است و مؤیدی هم ذکر فرمودند. اولا: اگر ما از مشهور پرسیدیم که موضوع علم نحو چیست؟ چه جوابی می دهند؟ آیا «الکلمه و الکلام» با قطع نظر از آن حیث اعراب و بناء، آن خصوصیاتش را کاری نداریم، این«الکلمه و الکلام» به عنوان موضوع علم نحو را مگر مشهور یاد ما ندادند؟ «الکلمه و الکلام» در رابطۀ با