سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 115

«الموافقه للمأمور به» هم در ذهن شما بیاید. معنای صحت به حمل اولی همین است، یعنی این خودش است. یعنی وقتی که کلمۀ نماز را می شنوید، مفهوم«صحیح» هم در ذهن شما می آید.

لذا اینجا یک راه پیدا شده برای این که بگوییم: مرحوم آخوند(ره) که عنوان صحت را به تمامیّت، معنا کرده، نه به آن نحوی که ما معنا کردیم. و در مقابل، فساد را به نقصان معنا کرده، شاید برای فرار از این اشکال بوده است، برای این که مسألۀ تمامیّت و نقص در ماهیّت مطرح است. این غیر از مسألۀ صحت و فساد است به آن معنایی که ما می گوییم. این معنایی که ما می گوییم در باب صحت و فساد، در ماهیّت اصلا مطرح نیست. اگر بگویید: «الماهیه الفاسده»، به شما می خندند. اما مسألۀ تمامیّت و نقص در خود ماهیّت مطرح است. وقتی از شما می پرسند: حیوان ناطق چیست؟ می گویید: تمام ماهیه الانسان، «الماهیّه التّامه للانسان، عباره عن الحیوان الناطق». اگر این تعبیر را بگوییم: «الماهیّه التّامه للانسان عباره عن الحیوان الناطق»، چطور است؟ یا مثلا در ناقصه اش بگوییم: «الحیوان ماهیه ناقصه للانسان»، برای این که فقط جنس و بعض از آن است. همان طور که می توانید بگویید: «الحیوان بعض ماهیّه الانسان»، می توانید بگویید: «الحیوان ماهیّه الانسان لکنه ماهیّه ناقصه لا ماهیّه تامّه»؛ چون مسألۀ تمامیّت و نقص در ماهیّت مطرح است، مرحوم آخوند(ره) دیده مسأله روی وضع عام و موضوع له عام دور می زند، چه انسان صحیحی بشود و چه اعمی، در این جهت فرقی نمی کند. و یا به قول ما اگر وضع عام و موضوع له خاص هم بگوید، باز در وضع عام گرفتار است، برای اینکه معنای وضع عام این است که یک معنای کلی را یا برای خود آن معنای کلی، وضع کرده که می شود موضوع له عام، یا برای جزئیات آن معنای کلی که می شود موضوع له خاص، ملاحظه کرده است. اما در اصل این که باید یک معنای کلی را لحاظ و تصور کند، بین این دو قول هیچ فرقی وجود ندارد.

راه حلهای نهایی

مرحوم آخوند(ره) مسألۀ کلیت را مطرح دیده است، مسألۀ عمومیّت و ماهیّت مطرح است و از طرفی اگر بخواهد صحت و فساد را به آن معنای عرفی که ما معنا کردیم، معنا کند، که مربوط می شود به عوارض وجود و معروضش وجودات خارجیه است، نمی شود؛ لذا کأنه راه چاره را منحصر در این دیده که صحت را به تمامیّت معنا کند و فساد را به نقصان. این تمامیّت و نقصان در عالم ماهیّت قابل پیاده شدن هستند. واضع، کلمۀ صلاه را برای نماز تام الاجزاء و الشرائط وضع کرده است. این حرف درستی است که کلمۀ تمام را در ماهیّت بیاوریم. این در حقیقت مقرّبی می شود برای کلام مرحوم آخوند(ره). چون از یک طرف عنوان صحیح و فاسد در محل نزاع اخذ شده و از طرف دیگر، مسألۀ عمومیّت وضع و موضوع له، یا خصوص وضع مطرح است. صحت و فساد هم مربوط به