سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 119

جزئیت و نه به نحو شرطیت در ماهیّت نماز دخالت ندارد. اما این نمازی که خارجا در مسجد واقع شده، «کونها فی المسجد» به عنوان یک شرط برای این نماز خارجی تحقق دارد. یعنی این نماز خارجی، مقید بود به«وقوعها فی المسجد»، ما از این تعبیر می کنیم به شرط الفرد.

این دو مثال یکی تسبیحات اربعه و یکی هم«وقوع الصلاه فی المسجد»، «جزء الشرط» ی است که مقام مأمور به را بالا می برد. دو تسبیحۀ اربعۀ اضافی، مقام نماز را بالا می برد. «ایقاع الصلاه فی المسجد» هم مقام نماز را بالا می برد. مقابلش هم تصور می شود: شرط الفردی که مقام نماز را پائین بیاورد و آن صلاه در حمام است بناءا علی کراهتها. همانطور که صلاه در مسجد مقام نماز را بالا می برد و اکثریت ثواب بر آن ترتب پیدا می کند، «ایقاعها فی الحمام» اقلیّت ثواب را می آورد. در باب جزء هم قابل تصور است. جزء الفردی که هم جزء فرد باشد و هم مقام نماز را پائین بیاورد، مثالش خیلی مشکل است، ولی برایش پیدا کرده بودم. بحثی در باب نماز است که اگر کسی به جای یک سوره دو سوره پشت سر هم بخواند، اسمش قران بین سورتین است. آیا قران بین السورتین حرمت دارد یا کراهت؟ اگر حرمت داشته باشد، شاید مضرّ به صحت نماز باشد، اما اگر کراهت داشته باشد، نماز صحیح است ولی مقام نماز پائین آمده است. و هردو سوره به عنوان جزء برای این نماز واقع در خارج، مطرح است و هردو برای این صلاه خارجی جزئیت دارد. و در عین حال یوجب انحطاط رتبه المأمور به و قله ثوابی که ترتّب بر مأمور به پیدا می کند.

مرحوم آخوند(ره) هم جزء الطبیعه و هم جزء الفرد تصور کرده است. آنچه در بحث صحیح و اعم مطرح است، جزء الطبیعه است. اجزای ماهیّت در بحث صحیحی و اعمی مطرح است. اما اموری که دخالت در ماهیّت ندارند، بلکه دخالت در تشخص ماهیّت و فرد ماهیّت دارند، ربطی به مسألۀ صحیحی و اعمی نخواهند داشت. پس اجمالا در باب أجزاء این معنا مسلم است که اجزاء در این بحث وارد است منتها اجزاء الطبیعه و اجزاء الماهیّه.

نقش شرائط و موانع در بحث صحیح و اعم

در باب موانع این بحث است که آیا موانع، عناوین وجودیۀ مضاده با تحقق مأمور به هستند یا آن که به شرائط برمی گردند؟ شرائط مأمور به عناوین وجودیه ای هستند که در ترتب اثر بر مأمور به نقش دارند. به تعبیر دیگر، تقیدشان کأنّ جزئیت برای مأمور به دارد. اما وقتی که شارع حدث را به عنوان مانع صلاه معرفی می کند، به حسب ظاهر، معنایش این است که«الحدث امر وجودی» و آن اثری که باید بر مأمور به مترتب بشود، جلوی آن را می گیرد. مثل سدّی است که مانع می شود از این که اثر مأمور به، ترتّب بر مأمور به پیدا کند. در حقیقت، موانع، امور وجودیۀ مضاده با مأمور به هستند؛ جمع بین آنها و بین مأمور به امکان پذیر نیست. مانع، اصطلاحا چنین چیزی است.