سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 12

شجاعت است.

پس در حقیقت ایشان اطّراد را«صحه الاطلاق فی جمیع المواقع» بیان می کند، بدون این که موقعیت خاص و زمان و شرط خاصی در آن دخالت داشته باشد. اما مجاز، ولو اینکه شما صنف علاقه را هم بگیرید باز هم«لا یطّرد». «لا یطّرد» یعنی چه؟ یعنی«لا یصحّ الاطلاق فی جمیع المواقع، بل فی بعض المواقع» اطلاق درست است و در بعضی از مواقع دیگر اطلاق به تعبیر ایشان قبیح است، تعبیر به قبح در کلام ایشان مطرح است.

مناقشه در کلام مرحوم بروجردی(ره) در صحت اطلاق در همه موارد

این بیان ایشان هم به نظر من قابل مناقشه است، البته یک مناقشه ای در رابطۀ با آن چیزی که در حقیقت، ایشان گفته اند، که حقیقت، حسن اطلاق فی جمیع المواقع دارد، به نظر من حقیقت هم این را ندارد. اینطور نیست که هر حقیقتی، در هر موقعیتی حسن اطلاق داشته باشد. آیا می شود گفت: هر حقیقتی، در هر موقعیتی حسن اطلاق دارد؟ اگر فرضا مرجع تقلیدی مثلا پدرش هیزم شکن باشد، انسان برود آنجا و بگوید: سلام علیک ای پسر هیزم شکن! مگر این حقیقت نیست؟ حقیقت هم موقعیت لازم دارد، اینطور نیست که هر حقیقتی بدون در نظر گرفتن موقعیت ها قابل تطبیق و پیاده شدن باشد. یا انسان مثلا به آدم محترم و متشخصی که فرضا اسم زنش را می داند، در کوچه بگوید:

السلام علیک ای شوهر خانمی که اسمش فلان است، آیا این تعبیر درست است یا نه؟ عین حقیقت هم هست.

پس اولا این طور نیست که ما بگوییم: علامت حقیقت، «صحه الاطلاق فی جمیع المواقع» است، بلکه مناسبت لازم دارد، حتی در باب ادعیه، انسان می خواهد از خداوند طلب مغفرت کند، انسان در مقام طلب مغفرت چه اسمی از خداوند را ذکر می کند؟ مثلا نمی گوید: «یا قهّار! اغفر لی»! مگر خدا قهّار نیست؟ اما«یا قهّار اغفر لی» مناسبت ندارد، «یا غفّار، اغفر لی» مناسبت دارد، هر دو هم حقیقت هستند، غفّار و قهّار دربارۀ خداوند که به یک معنا نیست، اما در عین حال در باب حقائق هم مناسبت ها همیشه باید رعایت بشود، این طور نیست که هر حقیقتی، در هر کجا، به هر صورت و به هر کیفیتی قابل طرح و قابل این باشد که انسان اطلاق و استعمال کند.

ثانیا اشکال دیگری که بر ایشان وارد است این است: ایشان فرمود که ما در باب حقائق می بینیم در هر موقعیتی این اطلاق، صحیح است و در عدم اطّراد می بینیم جایی که موقعیت نداشته باشد، این اطلاق قبیح است. این صحت و قبح را شما از کجا آوردید؟ چه کسی به شما گفت که«هذا صحیح و ذاک قبیح»؟ این که شما در اطّراد می گویید: در همه جا ما می توانیم این اطلاق را بکنیم، در جایی که مردّد هستید از کجا به دست آوردید؟ این که می گویید: در مجاز، به زید در مقام تحریک به قتال، اسد