سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 167

اعتباری را موضوع برای حکم و موضوع برای آثار و احکام شرعیه قرار داده است.

فرق اقسام ماهیات با یکدیگر در کلام محقق کمپانی(ره)

بعد می فرماید: فرق این ماهیّات اعتباریه با ماهیّات اصیله در یک جهت مهم این است که ما گفتیم: در ذات ماهیّات اصیله ابهام تحقق ندارد، در آن چیزهایی که رجوع به ماهیّات اصیله می کند هیچ نوع ابهامی مطرح نیست. ابهام همیشه در حاشیه و در رابطۀ با عوارض و خصوصیات آن ماهیّات است. اما در مقابل این ماهیّات اعتباریه و غیر اصیله ایشان می فرماید: ابهام در رابطۀ با خود این ماهیّات است، در رابطۀ با ذات این ماهیّت واحدۀ اعتباریه است، یعنی نوعا مشخص و روشن نیست که این ماهیّت واحدۀ اعتباریه چیست؟ «بحدوده و ثغوره» برای انسان مشخص نیست. به عبارت روشن تر، ایشان می فرماید: به انسان که نگاه می کنی«له ماهیه ظاهره و واضحه و غیر مبهمه» اما به نماز«بما انه» که یک ماهیّت اعتباریه است، نگاه می کنی این یک ماهیّت مبهمه است یک ماهیّت غیرواضحه است. منتها ایشان می فرماید: این ماهیّت در عین این که مبهم است کأنّ دو خصوصیت دارد: یکی این که به همین نحو ابهامش در ذهن متشرعه این ماهیّت مبهمه می آید، هر وقت که متشرعه کلمات صلاه را می شنود، همین ماهیّت مبهمه به ذهنش می آید، منتها نمی تواند بیان بکند، از قبیل«یدرک و لا یوصف» است. لذا از راه آثارش آن را بیان می کند، می گوید: آن چه نهی از فحشاء و منکر می کند، آن چه در شبانه روز پنج نوبت خوانده می شود، آن چه به عنوان اساس احکام عملیۀ فرعیه مطرح است، از راه این عناوین همان ماهیّت مبهمه ای را که در ذهن می آید، خود متشرعه بیان و روشن می کند.

اختلاف نظر مرحوم کمپانی(ره) با مرحوم آخوند(ره)

فرق بین بیان ایشان و بیان مرحوم آخوند(ره) را(که هنوز هم بیان ایشان تمام نشده) در همین جا عرض می کنم، ما کلمۀ نهی از فحشاء و منکر را ذکر کردیم ممکن است کسی بگوید: این همان حرف مرحوم آخوند(ره) است؛ ولکن اینطور نیست، زیرا در کلام مرحوم آخوند(ره) اولا آثار صلاه مطرح بود، یعنی آن چیزهای که«صلاه» مؤثر در آنها بود و به وجود آورندۀ آنها بود. اما در کلام ایشان آثار به این معنا مورد نظر نیست، برای این که یکی از آثاری که ایشان ذکر می کند، می گوید: چیزی که در شبانه روز پنج مرتبه خوانده می شود. این که دیگر«لیس من آثار الصلاه»، مثل نهی از فحشاء و منکر نیست. علاوه در کلام مرحوم آخوند(ره) مسأله تأثیر و تأثر مطرح بود، مسأله«الواحد لا یصدر الاّ من الواحد» مطرح بود، اما در کلام ایشان هیچ این حرفها مطرح نیست، در مسأله تأثیر و تأثّر از وحدت اثر پی به وحدت مؤثر ببریم، «الواحد لا یصدر الاّ من الواحد» این حرفها دیگر در کلام ایشان