سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 182

باشد، قعود باشد، هرچه که باشد هیچ کدام بخصوصه در موضوع له لفظ صلاه دخالت ندارد. یک مرکب اعتباری خاص که«لا تکون محدوده من حیث المواد و لا من حیث الهیئات» مثل عنوان دار که شما در مجموعۀ ساختمانی ملاحظه می کنید. حتی محدودیتش به این نحو هم نیست که کسی بگوید: صلاه آن ماهیتی است که«اذا وجدت فی الخارج لا تنطبق الاّ علی الافراد الصحیحه»، آن ماهیتی که اگر در خارج وجود پیدا کرد تنها در دایرۀ افراد صحیحه محدود بشود، ایشان می فرماید:

این هم نیست، چرا؟ برای این که ما شرائط قسم دوم و سوم را خارج کردیم، گفتیم: شرائط قسم دوم و سوم از موضوع له و ماهیت صلاه بیرون است. لذا شما نمی توانید بگویید: حتی به این درجه محدودیت دارد که اگر در خارج وجود پیدا کرد حتما باید بر افراد صحیحه انطباق پیدا بکند، نه، نماز بدون قصد قربت هم این ماهیّت در آن تحقق دارد، نماز مزاحم با ازاله ای که اقوای از صلاه است باز هم این ماهیّت و مسمّی در آن تحقق دارد. اما آن چیزی که هست این است که یک مرکب اعتباری خاصی است که بر نماز مسافر صدق می کند، بر نماز حاضر صدق می کند، بر نماز ایستاده و نماز نشسته صدق می کند، بر نماز مستأجر صدق می کند، عرف متشرعه هم به هرکدام از این صلاتها که برخورد کند می بینید که ماهیّت صلاه را در آنجا پیاده می کند و حکم می کند«بأنّ زیدا یصلّی» مثلا.

اشکالات وارد بر راه حل امام(مد ظله)

لکن ایشان می فرمایند در عین حال قبول می کنیم که ما دو جا گیر می افتیم که نمی دانیم چه کار کنیم؟ یکی را توجیه می کند، اما یکی دیگر را توجیه هم نمی شود کرد. می فرمایند: یکی مسألۀ غرقی است که غریق وقتی که با توجه قلبیش نماز می خواند و در ظاهر حتی قدرت ایماء به چشم و ابرو و امثال ذلک ندارد، چطور می توانیم به او بگوییم: «هذه صلاه؟» این چیست؟ آیا عنوان صلاه با این بیانی که ما ذکر کردیم بر آن منطبق است؟ ایشان می فرمایند: اینجا را توجیه می کنیم، می گوییم: اطلاق صلاه بر صلاه غرقی«لیست علی نحو الحقیقه بل علی نحو المجاز و المسامحه». صلاه غرقی در حقیقت«لیست بصلاه»، همان طوری که آن روز دربارۀ صلاه میت ذکر می کردیم که احتمالا نماز میت از دایرۀ صلاه بیرون باشد. مشکل دومی که ایشان می فرمایند که اینجا دیگر دچار مشکل می شویم، این است که شما شرائط قسم دوم و سوم را از ماهیّت و مسمّی و موضوع له خارج کردید، اما شرائط قسم اول بلا اشکال در محل نزاع و مقام تسمیه بنابر قول صحیحی دخالت دارد، با این که شرائط، مخصوصا از قبیل طهارت و امثال ذلک است، این چه دخالتی در کیفیت صلاه دارد؟ کسی که ایستاده و«یصلّی» وقتی که متشرعه می گویند: «هذا الشخص یصلّی» کجای این نوشته که«انّه مع الطهاره؟» مگر طهارت دیدنی است؟ و به عبارت اصطلاحی و علمی، در باب أجزاء، در مثل دار و امثال ذلک و لو اینکه مواد و هیأت خاصی در آن دخالت ندارد اما بالاخره أجزا ملموس و محسوس