سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 22

درس نود و چهارم

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد للّه ربّ العالمین و الصّلاه و السّلام علی سیّدنا و مولینا و نبیّنا أبی القاسم محمّد صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و علی آله الطیّبین الطّاهرین المعصومین و لعنه اللّه علی أعدائهم أجمعین، من الآن الی قیام یوم الدّین.

دوران امر بین حقیقت و یکی از احوال خمسه

در کتب اصولیه قدیم بحث مفصلی در رابطه با تعارض احوال ذکر شده است و در این بحث، در دو مقام بحث کرده اند: یک مقام دوران امر بین حقیقت از یک طرف و یکی از این احوال خمسه به نام مجاز، تخصیص، اشتراک، نقل و اضمار از طرف دیگر است. در مقام دوم بحث دربارۀ تعارض خود این احوال است که پای حقیقت در بین نیست، مثل اینکه«اذا دار الامر بین المجاز و بین التخصیص، اذا دار الامر بین المجاز و بین الاشتراک، اذا دار الامر بین التخصیص و بین الاضمار»، مرحوم آخوند(ره)، در رابطه با مقام اول، به یک جمله اکتفا می فرمایند: اگر یک طرف، معنای حقیقی مطرح بود و یک طرف یکی از این احوال خمسه، بلا اشکال معنای حقیقی تقدم دارد. خود آنها هم همین معنا را ذکر کرده اند، اما دربارۀ مقام دوم می فرماید: اصولیین وجوه متعدده ای برای فروض مختلفه ذکر کرده اند، لکن تمامی این وجوه، وجوه استحسانیه است و هیچ گونه دلیلی بر اعتبار آنها قائم نشده مثل اینکه در بعضی از تعارضات، اولویت را به کثرت می دهند و همین طور وجوه دیگری که در کتاب قوانین و غیر آن مطرح است. می فرماید: اینها مثل ظنون هستند، ظن، دلیل بر اعتبار لازم دارد و آن رجحان فی الجمله ای که در ماهیت مظنّه وجود دارد، کفایت در اعتبار مظنّه نمی کند ظن در