سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 223

دخالت دارد. از ادلۀ مقیده استفاده می کنیم، از«لا صلاه الاّ بفاتحه الکتاب» استفاده می کنیم. اما معنای «لا صلاه الاّ بفاتحه الکتاب» بنا به قول اعمی، این نیست که فاتحه الکتاب در اراده استعمالیۀ «أَقِیمُوا الصَّلاهَ» نقش دارد! فاتحه الکتاب در اراده استعمالیه«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» نقش ندارد، «أَقِیمُوا الصَّلاهَ» همان ارکان خمسه، لیس الاّ است اما چون اطلاق دارد، معنایش این است که می خواهد فاتحه الکتاب باشد. «لا صلاه الاّ بفاتحه الکتاب» از نظر ارادۀ جدی جلوی این اطلاق را می گیرد«لا صلاه الاّ بطهور» از نظر جدی جلوی این اطلاق را می گیرد. مثلا«لا صلاه الاّ بالتشهد» از نظر ارادۀ جدی جلوی این اطلاق را می گیرد. آن مقداری که دلیل بر تقیید در مقابله«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» بنا بر قول اعمی قائم شده ما آن مقدار واجب را بگیریم، آن ادله و مقیدات را ملاحظه کنیم. اما دربارۀ سوره چون دلیلی نداریم که بگوید: «لا صلاه الاّ مع السوره» اینجا ملجاء ما چه خواهد بود؟ مرجع ما چه خواهد بود؟ مرجع ما«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» است مثل این که در مقابل اعتق الرقبه یک دلیل می آید قید ایمان را داخل می کند، یک دلیل می آید مثلا قید علم را برایش مدخلیّت قائل می شود اما نسبت به یک قید سوم، شما شک می کنید که آیا این قید سوم دخالت در وجوب العتق دارد یا ندارد؟ با این که اعتق الرقبه با آن دو دلیل اول تقیید شده، اما نسبت به مطلب سوم چاره ای ندارید جز این که به اصاله الاطلاق در اعتق الرقبه تمسک بکنید.

تصحیح تکلیف از نظر اعمی به نحو اطلاق و تقیید

در حقیقت از یک طرف اعمی قائل به این معناست که مامور به، نماز صحیح است. اما نه به این عنوان که کلمه«صلاه» در«صلاه» صحیح استعمال شده مجازا، نه به این عنوان که وصف صحیحه در آیات قرآنیه حذف شده، مجاز است؛ بلکه به نحو الاطلاق و التقیید«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» فقط در محدودۀ ارکان، غیر ارکان، تابع دلیل است. هر مقداری که دلیل برایش دلالت کرده«یجب الاخذ به و الاتیان به فی مقام الامتثال و مقام الموافقه»، اما آن مقداری که دلیل بر آن قائم نشده، اطلاق«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» که غیر از ارکان اربعه را ندارد، این اقتضا می کند که«السوره لا یجب الاتیان بها فی الصلاه» هم اعمی می گوید: نماز صحیح باید خوانده بشود و هم تمسک به اطلاق بنابر قول اعمی کاملا روشن می شود. پس درست است که صحیحی و اعمی هر دو می گوید: مامور به نماز صحیح است، اما کیفیت صحت چگونه است؟ صحیحی خود«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» را به«صلاه» صحیحه معنا می کند و در حقیقت عنوان صحیحه و اشباه صحیحه را داخل در ماهیّت«صلاه» و معنای«صلاه» می داند. اما اعمی که این حساب را برای نماز، باز نکرده، فقط مسأله مطلق و مقید و این که تقیید مطلق مستلزم مجازیت نیست و اگر مطلقی با بعضی از قیود تقیید بشود، باز در مورد شک در غیر زائد مرجع ما اصاله الاطلاق خواهد بود. در نتیجه ثمرۀ مهمی برای بحث اعمی و صحیحی ثابت کردیم که