سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 228

بخواهیم لوازم الوجود را با ماهیّت مقایسه کنیم، روی این حساب که بحث شد، دو رتبه تقدم و تأخر مطرح است؛ یعنی«الماهیه متقدمه علی الوجود و الوجود متقدم علی لوازمه» در نتیجه، ماهیّت دو رتبه تقدم بر لوازم وجود دارد. اگر ماهیّت را نسبت به لوازم خود ماهیّت حساب کنیم، یک رتبه تقدم و تأخر است. اما اگر ماهیّت را با لوازم الوجود مقایسه کردیم، اینجا دو رتبه تقدم و تأخر هست:

«الماهیه قبل الوجود و الوجود قبل اللوازم؛ فالماهیه متقدمه علی لوازم الوجود به مرتبتین و رتبتین».

بیان ایشان را با توضیحات و احیانا حرفهای دیگر ضمیمه می کنم تا اشکال ایشان روشن شود.

لزوم داشتن منشأ در انتقال از شیء به شیء دیگر

یک مقدمه دیگر هم این است که آیا انسان از هر چیزی می تواند انتقال به شیء دیگر پیدا کند؟ انسان بخواهد از«حیوان الناطق» انتقال به حجر پیدا کند، انتقال از چیزی به چیز دیگر این جهت و علت لازم دارد و الاّ بدون جهت و علت معنا ندارد که انسان از شیئی انتقال به شیء دیگر پیدا کند. در باب ماهیّت و لوازم الماهیه گفته اند: انتقال درست است. شما وقتی که اربعه را تصور می کنید، روی کثرت انس و ارتباطی که بین اربعه و زوجیت تحقق دارد، ذهن شما از اربعه انتقال به زوجیت پیدا می کند، این انتقال منشاء دارد. منشأ آن کثرت انس و ارتباطی است که بین زوجیت و اربعه هست، به طوری که زوجیت را به عنوان لازم ماهیّت اربعه مطرح کرده است. اما اگر جهتی وجود نداشته باشد، راه انتقال بر شما مسدود و بسته است، بی جهت نمی شود از یک شیئی به شیء دیگر انتقال پیدا کرد.

اقسام برهان در منطق

در منطق با دو قسم برهان برخورد می کنیم: از یکی تعبیر به برهان لمّی و از دیگری تعبیر به برهان انّی می کنیم. در یکی از این دو برهان از راه علت منتقل به معلول می شویم و در دیگری از معلول انتقال به علت پیدا می کنیم. اینجا یک نکته ای قابل توجه است. شما که از معلول انتقال به علت پیدا می کنید، به چه چیز علت انتقال پیدا می کنید؟ آیا از راه وجود معلول، تنها وجود علت را کشف می کنید؟ یا از راه وجود معلول ماهیّت علت را هم کشف می کنید؟ آیا در برهان«لم و ان»، شما به ماهیّت معلول و ماهیّت علت می رسید یا در برهان لم و ان، مسأله وجود مطرح است، ما از وجود علت، وجود معلول را کشف می کنیم. اما ماهیّت معلول برای ما روشن است، قبلا روشن بوده که معلول دارای چه حقیقت و چه ماهیتی است. آنچه برای ما مشکوک است، وجودش است، وجودش را از راه وجود علت کشف می کنیم. در عکس مسأله هم مطلب این طور است، شما در کشف علت از وجود معلول، چه چیز علت را کشف می کنید؟ آیا ممکن است از راه وجود معلول، ماهیّت علت را کشف کنید؟ یا این که نه برهان لم روی این معنا استوار نشده برهان روی این معناست که شما از راه