سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 235

ادعای تبادر در صورت اطلاع از آثار و لوازم

نتیجه این می شود که مرحوم آخوند(ره) می تواند ادعای تبادر کند، در حالی که جامع برای او روشن نباشد، بلکه آثار و لوازم متأخر از وجود که وجود متأخر از ماهیّت است و دو رتبه فاصله تحقق دارد، تنها آن آثار روشن است و آن آثار برای ما تحقق دارد. امام می فرمایند: این مسألۀ امکان است. این تبادر به این کیفیت ممکن و درست است. اما آیا واقعیت این تبادر است؟ صحیحی ادعای تبادر می کند، اعمی هم ادعای تبادر می کند، شمای صحیحی می گویید: «الصلاه الفاسده لیست بصلاه» ادعای صحت سلب می کنید، اعمی در همین مورد ادعای عدم صحت سلب می کند، می گوید: نه«الصلاه الفاسده صلاه» شما چه برهانی دارید که تبادر شما درست است و تبادر اعمی درست نیست؟ و یا اعمی چه برهانی دارد که تبادرش درست است و تبادر شما درست نیست؟ اگر انسان فی ما بینه و بین وجدانه بخواهد مسأله را بررسی کند واقعش این است که هیچ کدام تبادر ندارد، نه صلاه به عنوان صحیح از آن معنایی متبادر می شود که«لا ینطبق الا علی الافراد صحیحه» و نه یک معنای اعمی که حتما«ینطبق علی الافراد فاسده». لذا وجدانا نه مسألۀ تبادر در این طرف نقش دارد و نه در آن طرف. صحت سلب در این طرف نقش ندارد، عدم صحت سلب در طرف دیگر. نقشی ندارد، بلکه باید ادلۀ دیگر ملاحظه شود و از راه ادلۀ دیگر ببینیم که آیا حق با صحیحی و یا با اعمی است؟

استدلال صحیحی به اخبار

یکی از ادله ای که قائلین به صحیح به آن استدلال کرده اند، روایات است. این دو طایفه روایات است که دو لحن دارند: یک طایفه روایاتی است که به حسب ظاهر یک سری آثار را بر ماهیّت و مسمّی بار کرده، مثل همان روایاتی که مرحوم آخوند(ره) در مورد آثار ذکر می کردند، «الصلاه معراج المؤمن» ظاهر این است که این معراجیت حمل بر ماهیّت صلاه شده، حمل بر مسمّی به اسم صلاه شده یا«الصلاه قربان کل تقی» یا«الصلاه خیر موضوع» و یا«اَلصَّلاهَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ» . یک سری روایات این جور است. چطور به این روایات می شود استدلال کرد؟ طایفۀ دوم روایاتی است که ظاهرش این است که حقیقت و ماهیّت را در مورد نبودن بعضی از شرائط، یا در مورد نبودن بعضی از اجزاء غیر رکنیه، نفی می کند چون اگر اجزاء رکنیه باشد، اعمی و صحیحی در این جهت مشترکند. اما در مورد اجزای غیر رکنیه بعضی از روایات نفی ماهیّت کرده گفته: «لا صلاه الاّ بفاتحه الکتاب»؛ یعنی با نبود فاتحه الکتاب که جزء غیر رکنی است، این حقیقت تحقق ندارد. این ماهیّت تحقق ندارد، یا«لا صلاه الاّ بطهور» که با نبودن شرط نفی ماهیّت کرده و نفی حقیقت کرده