سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 252

قائم نشود.

به عبارت روشن تر: استعاره ولو این که استعمال در غیر ما وضع له نیست، روی مبنای سکاکی قرینه هم لازم ندارد یا لازم دارد؟ بلا اشکال حتی روی مبنای سکاکی، استعاره نیاز به قرینه دارد و اگر قرینه ای در کار نباشد، رأیت اسدا در کلام متکلم یحمل بر فرد حقیقی، بر آن حیوان مفترسی که در جنگل زندگی می کند، با اینکه اگر مقصود رجل شجاع هم بود، هیچ استعمال در غیر ما وضع له نبود.

در حقیقت همین سکاکی در مورد استعاره در موارد نبود قرینه یک اصاله الحقیقه اینجوری دارد که تا زمانی که دلیل بر فرد ادعایی قائم نشود، حمل بر فرد حقیقی می شود.

شما به عنوان دفاع از مرحوم آخوند، همین حرف را بزنید، بگویید: همان کاری که سکاکی در باب استعاره نسبت به«رأیت اسدا» انجام می دهد، ما هم اینجا همین کار را می کنیم. ما می گوییم: در «لا صلاه لجار المسجد الاّ فی المسجد» قرینه وجود دارد و به علت قرینه، حمل بر نفی حقیقت ادعایی می کنیم. اما در«لا صلاه الاّ بفاتحه الکتاب» قرینه ای وجود ندارد، حمل می کنیم بر اینکه نفی حقیقت بنحو حقیقت است. در حقیقت، نفی حقیقت بنحو ادعاء نیاز به قرینه دارد، اما نفی حقیقت به نحو حقیقت«لا یحتاج الی القرینه». پس می توانیم بگوییم: «لا صلاه الاّ بفاتحه الکتاب»، نفی حقیقت بنحو حقیقت می کند و استدلال تمام می شود.

پاسخ از نقد: اجرای اصاله الحقیقه در هنگام شک در مراد

متأسفانه این جواب نمی تواند مشکل را حل کند. یک نکته فرق بین ما نحن فیه و بین آن مثالی است که در رابطه با ادعای سکاکی عرض کردیم. آنجا که متکلم از در وارد می شود و می گوید: «رأیت اسدا» سکاکی در مراد متکلم شک دارد، نمی داند که مراد متکلم این است که مرئی او حیوان مفترس است یا رجل شجاع؟ مراد متکلم مخبر برای سکاکی مجهول است و در مورد شک در مراد، همانطوری که مکرر عرض کردیم اصاله الحقیقه دست انسان را می گیرد و راهنمایی می کند، به آن معنای حقیقی اولی، می گوید: مراد متکلم همان فرد حقیقی از حیوان مفترس است. پس در مورد سکاکی، مسألۀ شک در مراد مطرح بود و اصاله الحقیقه راه گشای مراد متکلم؛ اما در«لا صلاه الاّ بفاتحه الکتاب» آیا شما شک در مراد دارید؟ شما که مراد را قبلا هم می دانسته اید. شما می دانید که «فاتحه الکتاب» در صحت صلاه دخالت دارد، آیا در این تردیدی دارید؟ پایه استدلال مبنی بر این است که ما از خارج می دانیم که«فاتحه الکتاب» از نظر ارادۀ مولی دخالت در صحت دارد. پس مراد متکلم هم برای شما روشن است و هم برای اعمی روشن است. مدخلیّت در ماهیّت که مراد از این عبارت نیست، مراد از این عبارت همین است که نماز بدون«فاتحه الکتاب» باطل است. بیشتر از این که این عبارت نمی خواهد برای شما مطلبی را بیان بکند.