سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 265

معنای اعاده صلاه فاسده؛ یعنی ایجاده کما وقعت، تکرارها کما وقعت، آن که واقع شده، به عنوان فاسد واقع شده و معنی ندارد که نماز صحیح اعادۀ نماز فاسد باشد. بالاخره ما چاره ای نداریم در اینجا بگوییم: این صلاتی که به عنوان نایب فاعل لا تعاد واقع شده، نه خصوص نماز صحیحه است و نه خصوص نماز فاسده است، بلکه یک قدر جامع و یک معنای مشترک بین صحیح و فاسد، این معنای مشترک قابلیت این معنی را دارد که هم عدم الاعاده و هم اعاده به او اسناد داده شود.

ماهیّت نماز قابل این است که بگوییم: اعاده شود یا اعاده نشود. لذا چاره ای نداریم که در«لا تعاد الصلاه» که جملۀ مستثنی منه و در جملۀ«تعاد الصلاه» که جمله، مستثناست، این صلاه در این دو جمله به عنوان یک معنای جامع و یک قدر مشترک بتوانیم مطرح کنیم. آن وقت نتیجه این می شود که صلاه در قاعدۀ«لا تعاد» در یک معنای اعمی استعمال شده، بلا اشکال.

شبهۀ اعم بودن استعمال از صحت و مجاز

ان قلت: استعمال شده باشد، مگر صحیحی ها منکرند که گاهی کلمۀ صلاه در معنای اعم استعمال می شود، آیا اگر کسی در مسألۀ صحیح و اعمی مثل مرحوم آخوند(ره) قائل به صحت شد؛ یعنی ایشان می گوید استعمالش در اعم اکیدا ممنوع است یا می گوید که ممکن است شما در اعم، مجازا استعمال کنید؟ «باب المجاز واسع»، چه بسا استعمالات مجازیه، بیش از استعمالات حقیقیه باشد. چه مانعی دارد که با این مقدمه ای که ذکر شد و ثابت شد که مراد از صلاه در قاعدۀ لا تعاد، معنای اعم است. اما اینکه استعمالش در معنای اعم به نحو حقیقت است، آن طوری که اعمی قائل است، یا استعمالش در معنای اعم به نحو مجاز است؟ اینجا هم به قول خودتان دیگر جای اصاله الحقیقه نیست، برای اینکه اصاله الحقیقه در مواردی که شک در مراد داشته باشید، قابل تمسک است، اما آنجایی که مراد برای شما روشن است، اما کیفیت استعمال برای شما مشکوک است، اصاله الحقیقه نمی تواند کیفیت استعمال را مشخص کند و بگوید که این استعمال علی سبیل الحقیقه است. پس چطور به حدیث لاتعاد استدلال می شود؟

محدودیت استعمال مجازی

همه این حرفها را قبول داریم، ما بیشتر از این ثابت نکردیم که صلاه در قاعده لا تعاد، در معنای اعم استعمال شده، بیشتر از این نشد ثابت بکنیم. شما می گویید که اصاله الحقیقه برای کشف مراد است، نه برای تشخیص کیفیت استعمال. لکن ما یک حرفی داریم که استعمالات مجازیه در عین اینکه دارای ظرافت است و در عین اینکه جزء محسنات بیانیه شده و گاهی بدیعیه، اما در عین حال استعمالات مجازی محل مخصوص دارد، همه جا، جای استعمال مجازی نیست، مثلا خیلی از