سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 309

برهان بر عدم تغییر نذر در حقیقت تکلیف

علاوه، یک برهانی هست که با قطع نظر از حرفهایی که زدیم، مسأله را تأیید و تثبیت می کند و آن این است که اگر شما نذر کردید که نماز شب را بخوانید، در ذهن شما این است که نماز شب واجب می شود، در تعبیرات بعضی از فقها هم انسان با یک چنین تعبیری برخورد می کند. سؤال می کنیم:

نماز شب که واجب شد، استحباب قبلی که نماز شب داشت، آیا به قوّت خودش باقی است یا آن استحباب زایل شده است؟ اگر شما بگویید: استحباب به قوّت خودش باقی است، پس نتیجه این شد که صلوه اللیل در آن واحد هم معروض حکم وجوبی است و هم معروض حکم استحبابی است! آیا می شود یک عمل، در آن واحد، دارای دو حکمی که تضاد بین احکام از نظر فقها کأنّ یک امر روشنی است، در آن واحد صلوه اللیل هم مستحب و هم واجب باشد؟ اگر بگویید: نه، بعد از آن که انسان نماز شب را نذر کرد، دیگر استحباب کنار می رود و وجوب جای استحباب را پر می کند. می گوییم:

این هم غیر معقول است. برای این که آن چیزی که مصحح نذر بود و دخالت در انعقاد نذر داشت عبارت از رجحان نماز شب و استحباب نماز شب بود، این استحباب، دخالت در انعقاد نذر و صحّت نذر دارد، دخالت در وجوب وفای به نذر دارد، استحبابی که دخالت در وجوب وفا دارد، بطوری که اگر این استحباب نباشد، وجوب وفا تحقق پیدا نمی کند برای این که رجحان در متعلق نذر دخالت دارد، چطور می شود که این وجوب می آید بساط این استحباب را برمی چیند؟ این استحباب در قوام و اصل وجوب دخالت دارد، اما استحبابی که به عنوان قوام برای صحّت نذر و وجوب وفای به نذر مطرح است، وجوب بیاید ریشۀ این استحباب را از بین ببرد! اگر استحباب از بین رفت، خود وجوب هم از بین می رود، برای این که این استحباب به وجودآورندۀ این وجوب بوده است، اگر او به وجود آورندۀ این وجوب باشد«کیف یعقل» این که این وجوب آن استحباب را از بین ببرد و بطور کلی کنار بزند؟ لذا اصلا برهان عقلی بر این مسأله قائم است که دلیل وجوب وفای به نذر، نمی تواند اقتضاء بکند که«صلوه اللیل» وجوب پیدا می کند، تصدّق به فقیر وجوب پیدا می کند، ترک تحیّز صلاه در حمام در ما نحن فیه وجوب پیدا می کند، اینها همه به عنوان مصادیق وفای به نذر مطرح هستند و حکم روی همان عنوان است و معقول نیست که روی این مصادیق، ما حکم به وجوب داشته باشیم، در تمام مثالهای نذر همین طور است.

(سؤال... و پاسخ استاد): چنین چیزی نمی شود، آنجا هم توجیه کرده اند که به اختلاف علل و عواملش باید معالیل هم تقیّد پیدا کند و الاّ یک ماهیّت«بما هی ماهیه واحده لا یعقل» اینکه دو حکم چه متماثل باشد و چه متخالف و متضّاد باشد امکان ندارد در همان جا در مسأله تداخل و عدم تداخل هم توجیه کرده اند شما این بحث را آنجا بررسی بکنید. پس مسألۀ تداخل و عدم تداخل