سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 327

اینجور نیست که اختصاص به محیط ادیان داشته باشد، حتی آنهایی که در عالم به هیچ مسلک و مذهبی هم معتقد نیستند و حتی خدای ناکرده خدا را هم قائل نیستند، بینشان بیع وجود دارد، اجاره وجود دارد، حتی بین نکاح شاید وجود داشته باشد، به لحاظ این که یک امر ضروری در رابطۀ با حیات انسانها است. لذا در باب معاملات ما دو جور صحیح و دو جور فاسد داریم: یک وقت بیع عند العقلا صحیح است و عند الشارع هم صحیح است، می گوییم: «هذا بیع صحیح عند العقلا و عند الشارع» و گاهی هم بین اینها تفکیک حاصل می شود، آنجایی که یک بیعی غرری باشد به لحاظ«نهی النبی عن بیع الغرر» که شارع مقدس اسلام بیع غرری را محکوم به بطلان کرده و چه بسا عقلا بیع غرری را محکوم به بطلان نمی بینند، اینجا بین شارع و بین عقلا اختلاف نظر وجود دارد، «بیع غرری صحیح عند العقلاء، باطل عند الشارع».

از طرفی مسألۀ بیع را داخل در نزاع صحیحی و اعمی کردیم مثل مسألۀ نماز، گفتیم: همان جوری که در باب نماز مسألۀ صحیحی و اعمی مطرح است، در باب بیع هم بنابر این که وضع برای اسباب شده باشد، همان مسأله مطرح است و همان نزاع در آنجا پیاده می شود. از طرف دیگر می بینیم بین معاملات و عبادات کاملا فرق وجود دارد. در عبادات ما دو جور صحیح نداریم، هرچه هست و نیست مربوط به شارع است، صحیحش صحیح عند الشارع، باطلش باطل عند الشارع. اما در معاملات ما با دو نظر طرف هستیم: «صحیح عند العقلاء و صحیح عند الشارع. باطل عند العقلاء باطل عند الشارع». گاهی هم تفکیک می شود، صحیح عند العقلاء است، باطل عند الشارع. گاهی ممکن است برای عکسش هم مثال پیدا کنیم، یک جایی که عند الشارع صحیح باشد، لکن عند العقلاء باطل باشد، که شاید بشود مثال برای این طرف هم پیدا کرد. با این دو نوع صحیح و فاسد بودن ما چه جوری نزاع صحیحی و اعمی را حل کنیم؟ اینجا یک راهی مرحوم آخوند(ره) در کفایه ذکر کردند و این راه از طرف سیدنا الاستاذ الاعظم الامام(مدّظله العالی) مورد انتقاد و اشکال قرار گرفته است. هم راه مرحوم آخوند(ره) و هم اشکال امام بزرگوار(ره) برایشان را ملاحظه کنید تا ببینیم چه پیش می آید ان شاء الله.

پرسش:

1 - استعمال عناوین معاملات در صحیح یا اعم به چه صورت امکان دارد؟

2 - علت عدم صحت تصور ملکیت صحیحه و ملکیت فاسده را بیان کنید.

3 - اختلاف نظر میان شارع و عقلا در باب معاملات را توضیح دهید.

4 - فرق میان معاملات و عبادات در چیست؟